EMRE ZOR
@zor_emre01
ABD Başkanı Donald Trump, ikinci başkanlık döneminin ilk haftasında af çıkarma yetkisini sihirli bir değnek gibi kullanıyor. Son olarak 6 Ocak Kongre baskınına karışan aşırı sağcı örgüt liderleri, başkanın tek imzasıyla cezaevinden salıverildi.
ABD anayasası, başkanlara, federal suçlar için af çıkarma yetkisi veriyor. Bu yetkiyi ilk kez 1795’te George Washington kullanmış ve ‘Viski İsyanı’ diye bilinen vergi zammına karşı şiddetli protestolara karışan iki adamı affetmişti.
Bugünse ülkenin 47’nci başkanı Donald Trump, siyasi müttefikleri için teker teker af çıkarıyor.
Pazartesi göreve gelen Trump, 6 Ocak 2021’de seçim sonuçlarını reddettirmek için kongreyi basan yaklaşık 1600 kişiyi affetti. Ayrıca aşırı sağcı örgütler ‘Proud Boys’ ve ‘Oath Keepers’ liderlerinin cezalarını hafifletti.
Bazı federal yargıçlar, Trump’ın af kararının ‘revizyonist bir efsaneye’ dayandığını söyledi ve ekledi: ”Çetelerin geride bıraktığı kan, pislik ve terör aklanamaz.”
Ne var ki Trump, dur durak bilmedi; karanlık ağ (dark web) pazarı ‘Silk Road’un kurucusu Ross Ulbricht’i de affetti. Ulbricht yasadışı uyuşturucu satışı gerekçesiyle ömür boyu hapse çarptırılmıştı.
Peki geçmişte ABD başkanları af yetkisini kaç kere, ne için kullanmıştı? Yakın tarihteki tartışmalı aflar hangileri?
Af yetkisi nedir?
ABD anayasasının 2’nci maddesi açıkça belirtmiş:
‘‘Başkanın Amerika Birleşik Devletleri’ne karşı işlenen suçlar için erteleme ve af yetkisi vardır.’’
Tabii başkanın bu yetkisi yalnızca federal suçlar için geçerli. Eyalet suçlarına ve görevden alma davalarına karışamıyor. Aflar çıkarıldığı anda kalıcı hale geliyor. Yani gelecekte başka bir başkanca bozulamıyor veya iptal edilemiyor.
Peki af yetkisi fikri nasıl çıktı?
‘Kurucu Babalar,’ İngiltere’de köklü bir gelenek olan kralın af yetkisini aldı, ABD anayasasına monte etti. Böylece başkana geniş bir af yetkisi verildi. Bugüne kadar görülmemişse de, ABD başkanı kendisi için bile af çıkarabilir.
Affetmenin farklı türleri var:
- Tam ve koşulsuz af
- Ceza indirimleri
- Ceza ertelemesi
- Cezanın etkisini azaltma
- Toplu af
En çok af çıkaran ABD başkanı kim?
Af yetkisini ilk kez 1795’te George Washington kullandı. Yeni kurulan federal hükümetin viski ve diğer alkollü ürünlere getirdiği vergiye karşı şiddetli protestolara karışan iki adamı affetti.
ABD İç Savaşı’nın (1861-1865) ardından dönemin başkanı Andrew Johnson, savaşa ‘dolaylı ve dolaysız’ katılanlar için toplu af çıkardı. Böylece af yetkisinin kapsamı genişledi, başkanın toplu af çıkarabileceği görüldü.
1945’ten beri 14 ABD başkanı toplam 9 binden fazla af çıkardı, 6 bin 500 kez ceza indirimi uyguladı:
Bu 80 yıllık dönemde en çok affı İkinci Dünya Savaşı’nın bitimine yakın göreve gelen Harry Truman (1945-1953) çıkardı: 1913 kere.
Onu takip eden Donald Trump, iki dönemde şimdiye kadar 1644 af çıkardı. Dwight Eisenhower (1953-1961) ise Trump’ın peşinde, üçüncü: 1110 kere.
Joe Biden (2021-2025), 4 bin 169’la en çok ceza indirimi uygulayan başkan oldu. Onu Barack Obama (2009-2017) takip ediyor: 1715 kere.
Trump-Biden karşılaştırması
Biden görevdeki dört yılında 80 af çıkardı, 4 bin 169 ceza indirimi uyguladı.
Trump ise ilk döneminde 144 af çıkarmış, 94 ceza indirimi uygulamıştı.
Fakat Trump, ikinci döneminin henüz ilk haftası bitmeden 1500’ü aşkın af çıkardı. Üstelik destekçileri dahil olmak üzere affettiği kişilerle kişisel veya siyasi bağları vardı. Çokluk, af yetkisini siyasi müttefiklerine hayat öpücüğü vermek için kullanıyor, kullandı.
İlk döneminde sicili epey kabarıktı: Damadının babası Charles Kushner, siyasi danışmanı Steve Bannon, seçim kampanyası üst düzey yetkilisi Paul Manafort, kampanya danışmanı George Papadopoulos ve müttefiki Roger Stone için af çıkarmıştı.
Trump ayrıca, rapçi Lil Wayne ve Kodak Black için ceza indirimi uygulamıştı. Wayne özel jetinde silah bulundurduğu gerekçesiyle suçlu bulunmuştu. Black ise silah taşıdığına ilişkin ‘yalan beyan’ verdiği için dört yıl hapse çarptırılmıştı.
Biden’ın ceza indirimleri ise genellikle uyuşturucu suçluları içindi. Görev süresinin dolmasına üç gün kala 2 bin 500 ceza indirimi uyguladı. Ve oğlu Hunter’a 2014-2024’te işlediği tüm federal suçlar için af çıkardı.
Yine son günlerinde, Covid-19 döneminin sembol ismi, eski ABD Alerji ve Bulaşıcı Hastalıklar Enstitüsü direktörü Dr. Anthony Fauci’yi affetti. Fauci, Trump dahil birçok siyasi muhalifince sert eleştiriliyordu.
Nitekim Biden, Fauci’yi Trump yönetiminde olası bir kovuşturmaya karşı affettiğini söylemişti.
Tartışmalı diğer başkanlık afları
1974: Gerald Ford
1974’te Richard Nixon, ‘Watergate Skandalı’ndan sonra başkanlıktan istifa etmişti. Ardından başkanlığa gelen Gerald Ford, Nixon’ın tüm suçları için tam ve koşulsuz bir af çıkardı.
Ford ülkenin skandalı aşabilmesi için affı gerekli görüyordu. Ama gelin görün ki, Ford’un 1976 seçimini kaybetmesinde bu affın rolü büyüktü. Çünkü çoğunluğa göre bu af, Nixon’ı koruma ve skandalı örtbas etme girişiminden ibaretti.
1977: Jimmy Carter
1977’de Jimmy Carter, Vietnam Savaşı’nda askerlikten kaçanlar için tam ve koşulsuz bir toplu af ilan etti. Bu af askerlik hizmetine başladıktan sonra firar edenleri kapsamıyordu. Yine de Vietnam gazileri ve muhafazakar siyasetçilerce topa tutuldu.
1992: George H. W. Bush
1992’deyse görevinin sonuna yaklaşan George H. W. Bush, İran-Kontra skandalına karışan eski Savunma Bakanı Caspar Weinberger dahil altı kişiyi affetti.
2001: Bill Clinton
Demokrat Bill Clinton, 2001’de görevdeki son gününde, işadamı Marc Rich’e epey tartışmalı bir af çıkardı. Rich finansal suçlardan hüküm giymiş ve 1983’te vergi kaçakçılığı nedeniyle ülkeden kaçmıştı.
Üstelik Rich’in eski eşi, Denise Rich, Clinton’a büyük bağışlar yapmış ve Demokrat Parti’ye finansal destek sağlamıştı.
Bu af hem Demokratlar, hem de Cumhuriyetçiler tarafından yerden yere vuruldu. Clinton daha sonra kararından pişmanlık duyduğunu belirtti.
2017: Barack Obama
Ordu istihbarat analisti Chelsea Manning, 2010’da gizli devlet belgelerini WikiLeaks’e sızdırmaktan suçlu bulunmuştu. Bu belgeler, Amerikan askeri ve diplomatik faaliyetlerini ortaya çıkarmıştı.
Manning, 35 yıl hapis cezasına çarptırılmıştı. Ne var ki, yedi yıl sonra Barack Obama cezasını hafifletecekti.
Diğer ülkelerde af yetkisi var mı?
Dünya genelinde af yetkisi yaygın. Fakat ABD başkanları, bu yetkiyi, sorgusuz sualsiz kullanabiliyor.
The Guardian’a konuşan George Mason Üniversitesi profesörü Andrew Novak, ABD örneğini ‘benzersiz’ diye niteliyor:
‘‘Bir başkan kimsenin görüşünü almadan af çıkarabiliyor. Aslında bu Orta Çağ İngiliz kralının af yetkisine benziyor. Bizim af yetkisine bakış açımız, genel olarak eski bir anlayışa dayanıyor.”
Novak’a göre sınırsız af yetkisi 18’inci yüzyıl İngiltere’sini çağrıştırıyor ve gelişmiş ülkelerdeki pratikle ters düşüyor:
‘‘Çoğu gelişmiş ülkede af çıkarabilmek için başka birinden görüş ya da onay alınması gerekiyor. Böylece afların kişisel veya siyasi çıkar için kullanılması zorlaşıyor.’’
