Odyssey’in yaz sıcağı bitti.
Film Türkiye’de 17 Temmuz’da gösterime girmişti. Şimdi Kasım ayındayız…
Afişlerin önündeki kalabalık dağıldı, İlk heyecanın sesi biraz kısıldı…
Ben yemeği ocaktan iner inmez yemeyi sevmem. Biraz dinlensin isterim. Hem dilimiz yanmaz hem de ne yediğimizi anlarız.
Filmler de bazen böyle.
İlk hafta herkese başyapıt görünen bir şey birkaç ay sonra yalnızca çok pahalı bir gürültüye dönüşebilir.
Bazen de gösterişinin altında sakladığı soruyu ancak ortalık sakinleşince duyurur.
Nolan’ın Odysseia’sına bir de bu sessizlikte bakalım…
Ülkemizde ilk tepkiler bir hayli sıcaktı.
Bir kısmı perdenin, hikâyenin epik dinamiğinin deneyimini öne çıkardığını söylüyordu. Kimisi destanın yorumundan ve trajik etkisinden söz ediyordu. Kimi ‘sıkıldım, sıkıldım’ diye geziyordu ortada… Kimi savaşın insan üzerindeki yıkımını deneyimlemişti, kimi sürenin uzunluğunluğundan mitolojik ve dini göndermelerden söz ediyordu.
Bu sonuncusu hikâyenin orjinali hakkında hiç fikir sahibi olmayabilir. Çünkü zaten uzundur! Çünkü zaten tarih değil mitolojidir! Çünkü zaten içinde dini motifler vardır! Ama bir dine ait değil, dinsel motiflerdir bunlar ve dahi ezoterik bir hikayedir.
Aynı salonlarda farklı bakışlar iyi bir şeydir tabii… Ancak bunlar filmi konuşmaya başlamak için yeterli, kitabın kapağını kapatmak için yetersiz. Çünkü ne olursa olsun bütün hikayelerin babası kabul edilen bu metin bir sözlü/yazılı edebiyattır.
Dünyada da düşünceler muhtelifti; kimi görkemli sahnelerin muhteşemliğinden bahsederken, kimi aynı ihtişamın altında karakterlerin ezildiğini söylüyordu. Hatta Matt Damon’ın Odysseus’unun, Homeros’un zeki kralından uzaklaşıp kaslı bir savaşçıya dönüşmesinden rahatsız olanlar vardı.
Perdenin büyüklüğüne de bakmak mümkün, o perdede insanın ne kadar yer tuttuğuna da…
Ama bütün denizleri görüp bir insanın iç dünyasına uğrayamadan sinemadan çıkmak da bir eksik bir yolculuk sayılır.
Tabii en önemlisi üzerine bu kadar ahkâm kestiğimiz/kesilen kahramanın gerçekten yaşayıp yaşamadığını bilmiyoruz. Odysseus’un tarihsel varlığı kanıtlanmış değil.
Metnin orjinalini Homeros’a atfediyoruz; fakat Homeros’un kimliğini, gerçekten iki ayrı destanı yazıp yazmadığını, uzun sözlü geleneğin bütün bu hikâyelerde nasıl birleştiğini kesin çizgilerlel açıklayamıyoruz.
MÖ sekiz ve yedinci yüzyıllarda geçmiş hikayelerden bahsediyoruz, Troya gerçek ama; bu Kiklop’un da nüfusa kayıtlı olduğu anlamına gelmiyor.
Tuhaf bir durum.
Kahramanın kimlik belgesi yok. Yazarın telif hakları tartışmalı. Ama hikaye yaklaşık üç bin yıldan bu yana iş yapıyor.
Buna rağmen biz günümüzde bir yazının başına ya da sonuna özgeçmiş eklemeden ciddiye alınmayacağını düşünüyoruz.
Hoş, ölümün olduğu bir dünyada hayat ne kadar ciddi olabilir ki?
Peki bu Nolan’ın en iyi filmi mi?
Bilmiyorum. Bir yönetmenin her yeni filminde, bir yazarın her yeni kitabında bütün geçmişini sıraya sokmak alışkanlığı ne kadar yorucu. Sanatçının kariyeri de sürekli güncellenen süper lig puan durumu gibi olmasa keşke…
Ama Sezar’ın hakkını Nolan’a verelim. Yaklaşık üç saatlik bir anlatıyı seyirciye taşıtabilmek kolay iş değil.
Her seyircinin sıkılmadığını iddia edemem. Fakat filmin; aslında hikâyenin ustalığı şu; bir engel aşıldığında hikâye benzer daha büyük bir engelle tekrarlanmıyor, insanın başka bir zaafına geçiliyor!
Bir yerde aç gözlülük, başka bir yerde unutma, sonra kibir, ardından gereksiz merak; deniz değişiyor, insanın sınandığı şey değişiyor, sınanan insan değişiyor.
Hikâyenin büyüklüğü de burada…
Tabii filmin montajı öncesinde 640 km filmin IMAX film kameralarıyla kullanılmış olması da bir başka büyüklük ama bu yazının konusu değil.
Merak ettiğim asıl rakam bu değil. Filmi görenlerin, hakkında yazanların, puan verenlerin kaçı destanı gerçekten okudu?
Yanıtı bilmiyoruz. Elimizde güvenilir bir sayı tabii ki yok. Zaten bu soruyu kapıda kitap sınavı yapalım diye sormuyorum. Sinema bileti almak için Homeros’tan geçer not şartı aramak, sanatı pek sevimsiz bir memuriyete çevirir.
Ama bir uyarlamaya sadık veya ihanet etmiş derken neyle karşılaştırıyoruz? Okuduğumuz metinle mi, çocukken duyduğumuz özetle mi, öteki filmlerle mi?
Bir kitabın adını çok duymak, bazen içini çok bilmek gibi geliyor insana. Kültürün en rahat koltuğu bu galiba; okumadığın eseri yıllardır tanıyor olmak!
Odysseia’ya bütün hikâyelerin babası dedim, güzel bir iltifat; fakat doğum kaydı değil.
Ondan eski anlatılar var. Dünyanın en iyi hikâyesi de ölçülmüş bir sonuç değil. Fakat bir hikâyenin, eve dönüşü, bekleyişi, hatırlanmayı ve insanın kendi aklıyla başına açtığı belayı bu kadar uzun ömürlü biçimde bir araya getirmesi az şey değil.
Kitabın da filmin de dört ana aksı var.
Önce babasını arayan Telemakus; hani sayesinde iş dünyasında mentor kavramını kullanmaya başladığımız… Sonra krallıktan, yardıma muhtaç halde yeniden insanların arasına giren Odysseus … Sonra onun ağzından dinlediğimiz maceralar ile insan ruhunun türlü dehlizleri, sonunda İthaka’da evini, ailesini ve kimliğini geri alma mücadelesi… Anlatıyı böyle görmek, anlamı da kolaylaştırır.
Penelope’un zaman kazanmak için dokuduğu halıyı her gün sökerek yeniden başlaması bir öğretidir. Odysseus’un geçmişini anlatırken kendini nasıl anlattığı başka bir derstir. Eve dönmek tek başına yetmez… Dönen giden insan değildir. O nedenle yeniden tanınmaya ihtiyaç duyar.
Burada hikâyenin içine doğru başka bir kapı açılıyor. Acaba bu yolculuk, varoluşun resmî olmayan bir anlatısı mı? Ruhun kaybolmasının, kendisini unutmasının, yeniden yön bulmasının hikâyesi mi?
Bu soruyu ilk biz sormuyoruz. Homeros’tan yüzyıllar sonra, MS üçüncü yüzyılda Porphyrios, destandaki Nympha mağarası üzerine bir eser yazmış. Mağaranın iki kapısını, içindeki suyu, dokumayı, balı ruhun dünyaya gelişi ve dönüşüyle ilişkilendirmiş. Demek ki elimizde gerçekten bir ezoterik yorum geleneği var. Fakat Porphyrios’un okuması, Homeros’un gizli niyetinin kanıtı sayılmaz. Eski bir metni derin okumakla, ona istediğimiz sırrı söyletmek arasında ince bir sınır bulunuyor.
O sınırda biraz dolaşalım.
Kahramanımız, Lotus yiyenlerin ülkesinde eve dönmek istediğini unutuyor. Büyük felaket kopmuyor; yalnızca kalmak istiyor. Ben bunu, bizi dinlendirirken yavaş yavaş yönümüzü silen konformizm birlikte okuyorum. İnsanın mahvolması için her zaman acı çekmesi gerekmiyor. Bazen pek güzel oyalanıyor.
Kiklop’un mağarasında ise Odysseus ismini saklayarak kaçıyor. Sonra dayanamayıp gerçek adını bağırıyor. Ve okunu atıyor! Sanki yaptığı işe imzasını atmazsa kurtuluş eksik kalacak. Burada zaaf çok tanıdık; bazen başarmak yetmiyor, başardığımızın bilinmesini istiyoruz. İnsan bazen canavarın elinden kurtulup kendi reklamına yakalanıyor.
Kirke’nin domuza çevirdiği adamların zihni insan kalıyor. Bence hikâyenin en tatsız ayrıntılarından biri bu. Düştüğünü biliyorsun. Bilmek, doğrulmana yetmiyor.
Sirenler de yalnız güzel sesleriyle çağırmıyor. Bildiklerini vaat ediyorlar. Troya’yı, dünyayı, olup biteni. Bilginin de insanı yoldan çıkarabilecek bir cazibesi var. Odysseus kendisini direğe bağlatıyor; demek ki kendi sınırını önceden tanıyor. Her şeyi öğrenmek isteyen insanın bazen kendi kararına bile emanet edilemeyeceğini kabul etmesi, kolay değil.
Bir de bu sahnenin rahatsız edici bir tarafı var: Kahraman Sirenleri dinliyor, kürekçilerin kulakları kapalı. Merak etmenin bedelini ödüyor ve ayrıcalığını taşıyor?
Sonunda eve geliyoruz. Bunca yolun ödülü gibi görünen yere.
Ama evin içinde birikmiş yıllar var. Telemakhos artık çocuk değil. Penelope’nin güveni eskisi gibi durmuyor. Odysseus da yola çıkan adam değil. Tanınmak için yalnız yüzünü göstermesi yetmiyor; yarasını, bilgisini, ortak geçmişini konuşuyor.
Fakat insanın evine dönmesi, bütün hayatın yerinde durduğu anlamına gelmez.
Başlıktaki soru tam burada aklıma geliyor.
Odysseus aslında evini istemiyordu demiyorum. Metnin söylemediğini ona söyletmeyelim. Ama onun dönüşü bize şu ihtimali düşündürüyor; En çok istediğimiz şeyin içinde hiç istemediğimiz sonuçlar bulunabilir.
Evi isteriz; evin değişmiş olmasını istemeyiz. Başarıyı isteriz; bizi yabancılaştırmasını istemeyiz. Sevilmek isteriz; gerçekten tanınmanın açığa çıkaracağı kusurlarımızdan korkarız.
Belki arzumuza yanlış isim koyarız. Eve dönmek dediğimiz şey, yıllar önceki kendimize dönmektir. O adres artık yoktur.
Üstelik Odysseus’un dönüşü kanlıdır. Talipler öldürülür, evin içinde cezalar verilir. Bunları yalnız içimizdeki kötü eğilimlerin temizlenmesi diye okuyunca, öldürülen insanları ve özellikle köleleştirilmiş kadınların durumunu silmiş oluruz.
Ruhsal gelişim sözlüğü bazen şiddete çok şık bir örtü dikebiliyor. Destanın sonunda yeni bir hesaplaşmanın durdurulması gerekiyor muydu? İntikam kendiliğinden huzura dönüşmüyor!
Öyleyse bu hikâyeyi ve filmi yeniden hatırlamak insanlığın cebine ne koyuyor?
Bir şey koyduğunu peşinen söyleyemem.
Büyük perdede büyük bir hikâye görmek, büyük insan olmaya yetmiyor.
Fakat sinema bizi yeniden metne, metin de kendi hayatımıza götürürse bir kazanç ihtimali doğar. Hangi konfor batağında oyalanıyoruz? Neyi yalnızca adımız yüksek sesle söylensin diye tehlikeye atıyoruz? Kendi yolculuğumuzun bedelini kimlere ödetiyoruz?
Odysseia’nın sinemadan taşan katkısını burada görüyorum.
Kendimizi hep yolunu bulmaya çalışan kişi sanırken, bir başkasının yolundaki engel de olabileceğimizi hatırlatıyor. İnsan yalnız Odysseus değil; bekleyen, kürek çeken, kapıyı açan, tanınmayan da olabiliyor.
Nolan’ın bütün denizlerini geride bırakınca, bizim için kalan sahne belki bu; kapının önündeyiz. Yıllardır gelmek istediğimiz yerde. İçeriden ayak sesleri geliyor. Birazdan açılacak.
Hazırlıklı olduğumuz soru şu; beni tanıyacaklar mı?
Hazırlıklı olmadığımız ise şu: İçeri girince ben kimi bulacağım?
Bu da bir başka okumaydı. Kimileri ezoterik diyor. Hadi canım, sen de!
