Son günlerde, Haluk Bilginer’in yıllar önce yaptığı bir söyleşi üzerinden, sosyal medyada bir ‘Türk sineması mı, Türkiye sineması mı‘ tartışması uzadıkça uzuyor. Bu tartışma bana, sinemayı hangi adla anacağımız kadar, yaşadığımız hayatın ne kadarını, nasıl anlatabildiğimizi de düşündürüyor.
Hayatımızın her yanına sinmiş meselelerin anlatılan hikâyelerde kendine yer bulması bile hâlâ pek kolay olmuyor. Yoksulluk, yoksunluk, inançlar, kimlik, cinsellik, insanların büyük emekle kurduğu bir hayattan bir anda dışarı atılması… Bunların her biri gündelik hayatın önemli bir meselesi…
Kurmacadaysa hayatın bütün bu renkleriyle anlatılması çoğu zaman fazlasıyla ‘politik’, fazla ‘meseleli‘ ya da karmaşık bulunabiliyor. Sanki insan severken aynı esnada da geçinmeye çalışmıyor, arzularken bir sınıfa ait olmuyor, akşam eve döndüğünde dünyanın bütün ağırlığını kapının dışında bırakabiliyormuş gibi…
Filmler ve diziler üzerine yazarken gerçek meselelerin anlatılarda bir süs, karakterlerin de kimliğin yürüyen temsilcisi olmaktan çıkmasının öneminden sıklıkla bahsediyorum. Bir hayatı bir hikâyenin içine koymak ile o hayatın içinden dünyaya bakabilmek arasında önemli bir mesafe var. Üstelik başkasının hikâyesini anlatmaya niyetlendiğimizde kendi durduğumuz noktayı ve kör noktalarımızı, arzularımızı ve motivasyonlarımızı öyle kolayca kapının dışında bırakamıyoruz. Kamera da bazen aradaki mesafeyi kapatırken bazen de o mesafenin üstünü örtüyor.
Lee Çang-dong’un ‘Possible Love‘ı, adının çağrıştırdığı aşkı, insanların birbirine ulaşmasını mümkün kılan ya da engelleyen bütün o koşullarla birlikte düşünüyor. Gerçek mesafelerin içinde dolaşan, sınıfsal eşitsizliğin sevgiye, arzuya, dayanışmaya ve başkasını anlama çabasına nasıl işlediğini incelikli karakterlerle anlatan büyük bir film bu.
İşsiz bırakılmak denen şeyin yoksulluktan ibaret olmadığını, bir adamın bakışlarına, evdeki sessizliğe, artık eskisi gibi dokunulamayan bedenlere nasıl da yerleştiğini izliyoruz. Birbirine ulaşmaya çalışan insanların arasındaki dünyayı görüyoruz. Aynı gökyüzü altındaki insanların arasındaki mesafeler ve sınırlar üzerine bir film bu…
Bu yıl Venedik Film Festivali’nde Gümüş Aslan Büyük Jüri Ödülü’nün yanısıra uluslararası sinema eleştirmenlerinin verdiği FIPRESCI Ödülü’nü de kazanan ‘Possible Love’ 6 Kasım’dan beri Netflix’te izlenebiliyor.
Yaşayanlar ve ölüler
Filmin tarihsel arka planında, 2009’da Güney Kore’deki Ssangyong otomobil fabrikasında çalışan 2 bin 646 kişinin, yani çalışanların yaklaşık yüzde 36’sının işten çıkarılmasını öngören plan üzerine başlayan 77 günlük direniş var. Filmdeki kurmaca SP Heavy Industries’de ise çalışanların yüzde 40’ı işten çıkarılıyor. Büyük bir şirkette çalışmanın görece iyi ücretine ve güvencelerine sahipken bir anda işsiz kalan, hayatının zemini ayaklarının altından çekilen binlerce insan… Filmde, yüksek ücret alan işçiler için sağ kesimin ‘ayrıcalıklı işçi‘ anlamında kullandığı, işçilerinse itiraz ettiği ‘işçi aristokrasisi‘ etiketinin, o güvencenin nasıl da pamuk ipliğine bağlı olduğunu görünmez kıldığının altı çiziliyor.
Grev sırasında aileleri de içine alan dayanışma, başka bir dünyanın mümkün olduğunu hissettiriyor fakat o dünyanın sıcaklığı, ağır polis şiddetinin ve uzayan işsizliğin ardından hayatları koruyacak kalıcı bir kalkana dönüşemiyor. İşini koruyanlarla kaybedenler ‘yaşayanlar‘ ve ‘ölüler’ olarak ayrılıyor. Aynı fabrikada çalışmış, aynı sofralarda oturmuş insanlar, aralarındaki bu görünmez duvar nedeniyle artık asansörde beraber birkaç saniye bile geçiremez hâle geliyor.
İlker Çatak’ın çok beğendiğim ‘Sarı Zarflar’ı üzerine yazdığım yazıda da değindiğim yakıcı bir meselenin yoğun etkilerini izliyoruz filmde: Sosyal ölüm. Geçimle birlikte kimliğin, ilişkilerin ve geleceğin de insanların elinden alınması.
Bu yıkımı yaşayan Ho-seok ve eşi Mi-ok’un hayatına, onların hikâyesini çekmek isteyen belgeselci Ye-ji giriyor. Ye-ji’nin çok varlıklı kocası Sang-woo’nun da çerçeveye girmesiyle, birbirine yakın yaşlarda ama birbirinden çok uzak koşullarda yaşayan iki çiftin ilişkisi kuruluyor. Görünürde, ayrıcalıklı bir dünyaya ait olsa da ‘başkalarının acıları‘na bir belgesel ışığı tutmaya çalışan, bunu da ‘koca parası’yla değil kendi bulduğu desteklerle yapan iyi kalpli bir kadın yönetmen ve onun bu çabasını ve yöntemini gayet medenice destekleyen zengin kocası var. Çiftlerin hayatı giderek yakınlaşıyor, konukseverlik günden güne artıyor. Kadehler ve bakışlar birbirine değdikçe altta çok tekinsiz bir şeyin biriktiğini ise her an hissediyoruz.
Kameranın ik tarafı
Filmin büyük senaryo başarısı, belgeseli bütün bu dünyaları birbirine bağlayan bir ilişki biçimi olarak kurması. Kamera, çiftlerin karşılaşmasını mümkün kılıyor; geçmişi bugüne taşıyor, evlerin kapısını ve konuşulmayan şeyleri açıyor. İşçi direnişinin toplumsal ölçeği, iki çiftin yakınlaşmasının psikolojik gerilimi ve başkasının hayatını anlatmanın ahlaki soruları, bu sayede, aynı örgüde buluşuyor. Belgesel, tarihsel bağlamı aktaran bir araç olmaktan çıkıp bu ilişkilerin kurucu unsuruna dönüşüyor.
Filmin çok etkileyici geri dönüşleri de geçmişe dair bilgi verip çıkmıyor. Atmosferi, oyuncu seçimleri, karakterlerin henüz bugünkü yorgunluklarını taşımadığı genç halleriyle ayrı bir hayat kuruluyor geri dönüşlerde. Geçmiş, bu insanların kaybettiklerinin büyüklüğünü duyuran, hâlâ karakterlerin içlerinde yaşayan bir dünya. Karakterlerin birbiri hakkındaki yanılgıları da seyircinin yanılgılarıyla birlikte çalışıyor. Başlangıçta zararsız görünen bir davranışın anlamı birden değiştiğinde, geriye dönüp o dönüşümün izlerini bulabiliyoruz.
Bir filmin hem ‘politik’ hem de dramaturjik gücü, gündemine aldığı mesele kadar o meselenin içindeki karakterleri ne kadar sahici kurabildiğinde de ortaya çıkıyor. Toplumsal meseleleri dekorlaştırmadan, karakterleri fikirlerin kartondan taşıyıcılarına çevirmeden anlatabilen daha çok filme ihtiyacımız var. Lee Çang-dong’un izlediğim filmlerinin tümünde bunun etkileyici örneklerini görüyorum.
‘Possible Love’da temelde dört kişi arasında geçen hikâye derinleştikçe dünyanın ölçeği büyüyor, sınıfsal adaletsizlik en küçük temasların bile içinden konuşur hâle geliyor.
Yazının bundan sonrası spoiler içerir.
Sul Kyung-gu’nun olağanüstü oyunculuğuyla Ho-seok, gözleri iki kuyu gibi duran bir adam; içlerinde sevgi, bastırılmış öfke, utanç, inat ve artık kimseye anlatamadığı bir incinme birikmiş. Polis şiddetiyle ezilmiş bedeninde taşıdığı geçmiş, ağzından kelimeler dökülmeye başladıkça başka bir yaraya açılıyor: Beraber mücadele ettiği insanların, yoldaşlarının onu geride bırakmasına. Onu dünyadan koparan, yalnızca işini kaybetmesi değil. Vaktiyle uğruna mücadele ettiği değerler ile yaşadıkları arasındaki uçurum. Çok inandığı dayanışmanın en çok ihtiyaç duyduğu anda elinden kayıp gitmesi…
Bir sırt çevirmenin ardında kalan hayatlar
Yardım ettiği arkadaşının, kendisi polislerin ayakları altında ezilirken sırtını dönüp kaçmasını hiç unutamıyor. O sırt, beraber kuracaklarına inandığı hayatın da uzaklaşan görüntüsü sanki. Buradan ‘Ezilenler de birbirini ezer, zaten kimseye güvenilmez‘ kolaycılığına gitmek mümkün. Ama film, Ho-seok’un herkese kapanmasını bir kurtuluş yolu olarak göstermiyor. Ekonomik şiddetin tahribatı, karşısında durabilecek bağların da aşınmasıyla derinleşiyor. Aynı tarafta olmak aynı cesarete ve sadakate sahip olmayı garanti etmiyor, ama o ortaklığın kaybı herkesi biraz daha savunmasız bırakıyor.
Mi-ok ise bütün bu ağırlığın içinde merakını, neşesini, hayata iştahını korumuş bir kadın. Jeon Do-yeon, karakteri fedakârlığın içinde eritmeden, arzuları ve anlık sevinçleriyle birlikte var ediyor. Kocasını seviyor ama onun yaralarının kuyusuna düşerek tüketmek istemiyor hayatını. Güzel bir yerde biraz vakit geçirmek, beğenilmek, biraz hafiflemek istiyor. Kadının bu çok insani isteklerinin ayrıca gerekçelendirilmesine ihtiyaç duymuyor film.
Burada, yönetmenin izlediğim birkaç filmindeki bir akrabalık belirginleşiyor: ‘Poetry’nin Mija’sında da ‘Burning‘in Hae-mi’sinde de koşullarına rağmen dünyaya uzanmayı sürdüren bir canlılık var. Erkekler daha içe kapanık ve daha yaralı, kadınlarsa kendi yorgunluğunun yanında onların yaralarını da taşıyor. Buna rağmen meraklarını, arzularını, hayata uzanma isteklerini bütünüyle yitirmiyorlar. Bu, doğuştan gelen bir kadın gücünden çok, hayatı devam ettirme yükünün kadının omzunda kalmasından kaynaklanan bir tür ‘tersinden güç‘.
‘Poetry‘de, Mija’nın torununun da aralarında bulunduğu altı ergenin yoksul bir okul arkadaşlarına uyguladığı cinsel şiddet ve kızın intiharı, erkek velilerin hesap kitapları içinde kapatılabilir bir meseleye dönüşüyordu. Babalar çocuklarının geleceğini korurken bedel ödemeden devam edebilen erkekliğin dehşet uyandıran geleceğini de hazırlıyordu. Alzheimer nedeniyle kelimelerini kaybetmeye başlayan Mija ise 66 yaşında tanıştığı şiirle dünyanın güzelliğine yaklaşmaya çalışırken onun korkunç yüzüyle karşılaşıyor; hafızası çözülürken başkalarının örtbas etmeye çalıştığı korkunç bir gerçeği sürekli hatırlamanın yükünü üstleniyordu.
‘Possible Love’da Mi-ok’un canlılığı da hem kendi hayatına tutunmanın hem de erkeklerin ona biçtiği yere sığmamanın gücüne dönüşüyor. Mi-ok’un Sang-woo’nun rahatlığına, becerilerine, hayatla oynar gibi görünen haline kapılmasında da bu canlılığın payı var. Belgesel yönetmeninin zengin ve cömert eşinde, kendi ‘Steve Jobs‘unda, evliliğinde giderek kaybolan flörtün ve neşenin vaadini buluyor. Başlangıçta ‘kendisine yardım eden zengin kadının kocasını ayartan yoksul kadın’ kalıbına yürüyebilecek hikâye, tam da bu beklentinin üstüne basıp yön değiştiriyor.
Kadının arzusu, erkeğin hikâyesi
Mi- ok’un sahilde soyunup okyanusa girmesiyle ‘Burning’de Hae-mi’nin iki erkeğin karşısında üstü çıplak dans edişi arasında güçlü bir bağ var. İki filmde de kadın varlığını, bedenini, hayatla bağını duyumsadığı bir anın içinde kendini özgür bırakmak için soyunuyor. Karşılarındaki erkeklerin bakışıysa bu anı kendi arzularının veya yargılarının içine kapatıyor. ‘Burning’de Hae-mi’yi sevdiğini düşündüğümüz Jong-su bile ancak bir fahişenin erkeklerin önünde böyle soyunacağını söyleyerek kadını aşağılıyor. İnsanları da oyuncak gibi gören narsisistik zengin Ben’in tekinsiz varlığının yanında, onu gerçekten sevdiğini düşündüğümüz genç adamın yargılayıcılığı da genç kadını yalnızlaştırıyor.
‘Possible Love‘da Mi-ok ise Sang-woo’nun kendi arzusunu onun isteğinin yerine geçirmeye kalkıştığı anda erkeğe sertçe karşı koyuyor. Neşesinin davet, yakınlığının rıza, yoksulluğunun erişilebilirlik anlamına gelmediğini net biçimde anlatıyor. Ardından kocasını alıp ait olmadıkları bu varsıl evden basıp gitmesiyle, erkeğin ve seyircinin ona biçebileceği hikâyenin dışına çıkıyor. ‘Burning’in güçlü atmosferine rağmen Hae-mi’nin kayboluşundaki trajedinin erkek karakterin takıntısı lehine geri çekilmesine dair bir tereddüdüm olmuştu. ‘Possible Love’da kadın, erkeklerin ona yüklediği anlamı aşacak kadar güçlü kuruluyor. Nesneleşmeden, karakter olarak yoluna devam ediyor.
Mi-ok’un belgeselci kadına kuşkuyla yaklaşırken onun kocasına daha kolay hayranlık duyması da gerçekçi bir ayrıntı. Kadınlar arasındaki rekabetin, erkeklerin cazibesini büyüten kültürel alışkanlıkların payı var burada. Film, karakterinin sezgilerini doğrularken bütün yargılarını onaylamıyor.
İyi niyetin kör noktaları
Belgesel yönetmeni Ye-ji ise iyiliğiyle ‘aşırı’ merakının, mesleki heyecanıyla başkalarının hayatında söz sahibi olma isteğinin birbirine karıştığı bir yerde duruyor. Aslında orta sınıftan gelen bir kadın, kocası gibi ağzında gümüş kaşıkla doğmuş değil. Belki bu nedenle aşmaması gereken sınırları aştığını düşünemiyor. Mi-ok’a sırdaşlık etmek istiyor ama etkileyici bir hatıra duyduğunda kamerayı getirmek için hemen konuşmayı kesiyor. Karşısındakine kulak vermekle malzeme toplamak arasındaki sınır, başkasının acısını keşfetmenin heyecanı içinde silikleşiyor. Burada sanatın, belgeselcinin ve seyircinin bakışını aynı anda sorguluyor film.
İki kadının sahici güzel anları da var filmde. Ama bu yakınlığın sınırlarını aynı rahatlık ve eşitlikle belirleyemiyorlar. Ye-ji’nin Mi-ok’u kendisiyle eşit, arzuları olan ve başkalarınca da arzulanabilecek bir kadın olarak ne ölçüde gördüğü sorusu da beliriyor. Karakterin iyi niyetine inanıyoruz, öte yandan senaryoda ‘biraz daha derinleşseydi’ dediğim tek karakter de o. Mi-ok’un hayatına farkında olmadan müdahale ederken kendisine ne söylediğine, sınırı aştığını ne kadar fark ettiğine biraz daha yaklaşabilseydik, çelişkisi daha da güçlü duyulabilirdi.
Chabrol’ün ‘Seremoni’sini hatırlatan bir huzursuzluk dolaşıyor evde: Beraber yemekler yeniyor, eğleniliyor. Ama mülkün ve ikramların sahibi çok net ve konukseverlik sınıf uçurumunu kapatmaya yetmiyor. Sang-woo’nun kâhyayı düdükle çağırması, çocukken oyuna çağırdığı ‘arkadaş’ını hâlâ aynı komutla hizmetine getirebilmesi, kibarlığın altındaki düzeni tek hamlede duyuruyor. ‘Burning‘in Ben’inde de vardı bu oyun rahatlığı. Bir erkeğin eğlenceli ve çocuk kalabilmesinin bedelini başkaları ödüyor. Zenginliğin sağladığı bu dokunulmazlık, insanları da hayatın geri kalanı gibi kendi keyfine ayrılmış bir alan sanabilmeye uzanıyor. Kibarlıkla tahakkümün bazen aynı bedenin içinde ne kadar iyi geçinebildiklerini görüyoruz.
Belgeselcinin kamerasından evin güvenlik görüntülerine uzanan bakışlar içinde, hizmet eden adamın da sahile kadar olan biteni görebildiğini fark ediyoruz. Herkesi gözetleyebileceğini düşünenler, kendilerine bakan gözlerin farkında mı? Sahildeki tacize varan ‘kovalamaca‘dan sonra, ‘çekici yoksullar’ evi terk ettiğinde Ye-ji’nin kocasıyla yaşadığı sert cinsel yakınlıkta bir şeylerin değiştiğini sezişi, fakat bunu açık bir yüzleşmeye taşımayışı da aynı soruyu getiriyor: Herhangi bir türden aşırı imtiyaz, gerçeğin önemli bir kısmını görmezden gelmeden sürdürülebilir mi?
Gökyüzü ortak, hayatlar değil
İki kadının gençlik hatıralarında aynı Ay beliriyor: Amerika’da garsonluk yaparken otobüsü kaçırıp korkuyla eve yürüyen Ye-ji’nin sığındığı Ay’la Mi-ok’un Ho-seok’la gelecek hayal ederken baktığı Ay. Çok gençken farklı yerlerde aynı gökyüzüne bakmış bu kadınlar şimdi aynı masadalar. Farklı koşullarda ikisinin de hayatının bambaşka gelişebileceğini, yerlerinin değişebileceğini hissediyoruz. Bugün aralarında duran uçurum, birinin ötekinden daha değerli, daha iyi, daha sevilmeye layık olmasıyla açıklanamıyor. Birinin rahatlığıyla ötekinin yıkımı arasında ahlaki bir hak ediş dengesi yok. Hatıralarının birbirine değdiği yerde, hayatlarını ayıran sınıfsal mesafe daha da can yakıcı oluyor.
Finalde herkes kendi evine dönüyor; yakınlaşmanın açtığı parantez kapanırken hayatları ayıran düzen yerinde duruyor. Mi-ok’la Ho-seok’un yeniden baktığı Ay, öteki çiftin de görebileceği ay. Ortak gökyüzü hiçbir borcu ödemiyor, kaybedilen işi geri getirmiyor; sevgi, insanın hayatını elinden alabilen dünyanın karşısında her şeye yetmiyor.
Ama ‘Possible Love‘ o yıkıcı dünyaya son sözü de bırakmıyor. Mi-ok’un neşesi, sahildeki karşı koyuşu, sonunda kocası Ho-seok’la yeniden yan yana oturabilmesi, kayıpları silmeden hayatın sürdürülebileceği bir yer açıyor. Aynı Ay’ın altında birbirimize bu kadar uzak düşmenin acısıyla hâlâ birbirimize ulaşabilme ihtimalini aynı görüntüde tutuyor film. Gökyüzünün ortaklığını görüp yeryüzünün eşitsizliğine alışmadan…
