Geçenlerde Menekşe Tokyay’ın Perspektif’teki ‘Minecraft’ta kırılan blokların arasında kimler var?’ başlıklı yazısını okudum.
Menekşe’yi tanıyor ve çocuklar konusunda bıkmadan usanmadan çalıştığına tanık oluyorum.
Haftalık yazısı için seçtiği konu bu sefer online oyunlardı.
Geleceğe Yön Ver Derneği’nin Minecraft, Brawl Stars ve PUBG Mobile’ın YouTube videoları ve bu videoların altındaki yorumlar üzerine yaptığı bir araştırmayı anlatıyor.
Araştırmada aşağılama, küfür ve şaka kisvesinde zorbalık olduğu gibi, bir de kendini çocuklara yaşıtı gibi tanıtıp yaşlarını, okullarını ve nerede oturduklarını öğrenmeye, sonra da onları Discord ya da WhatsApp gibi özel mesajlaşma kanallarına çekmeye çalışan yetişkinler konu edilmiş.
Birkaç hafta önceki başka bir yazısında ise Avustralya’daki yasağın çocuklar tarafından nasıl delindiğini yazıp, ‘yasakların işe yarayıp yaramadığını’ sorguluyordu.
Menekşe yasakçı biri değil.
Ama her ne hikmetse onun yazılarını ya da bu ve benzer konularda başkalarının yazdıklarını okuduğumda, konunun dönüp dolaşıp hep aynı yere geldiğini görüyorum.
Platform engellesin, devlet engellesin, aile engellesin, çocuk yapmasın, yapamasın.
Huyum kurusun, hadi biraz çomak sokayım arı kovanına…
Aylar önce benim de içinde olduğum Çocuk Hareketi’nin WhatsApp grubunda üyelere şuna benzer bir soru soruldu:
“Çocukları internetin tehlikelerinden nasıl koruyabiliriz?”
Herkes kendince cevap vermiş.
Ekran süresi diyen de var, ebeveyn kontrolü diyen de; filtre öneren de var, yaş sınırı öneren de.
Ben kendi fikrimi şöyle yazmıştım:
“İnternetin güvenli falan olacağı yok, dolayısıyla biz karımla interneti güvenli yapmaya ya da yasaklamaya değil, çocuklarımızı güvenilecek insanlar olarak yetiştirmeye çalıştık ve sonra çocuklarımızın seçimlerine hiç karışmadık.”
Anne, baba ve insan olarak bizim düşünce şeklimiz bu.
Şimdi…
Türkiye’de 15 yaşından küçüklere sosyal medyayı yasaklayan yasa benim bildiğim 1 Kasım’da yürürlüğe girdi.
15 ile 18 yaş arasındakiler için mesajlaşmayı kısıtlıyor, canlı yayını kapatıyor ve anne-baba kontrolünü zorunlu hale getiriyor hatırlayabildiğim kadarıyla.
Avustralya’nın bir yıl kadar önce bunu dünyada ilk yapan ülke olduğunu okumuştum.
Üç ay sonra Avustralya’nın bir denetim kurumu, bir araştırma yapmış ve her on çocuktan sekizinin hâlâ sosyal medyada olduğunu görmüş.
Güney Kore yine bildiğim kadarıyla on yıl boyunca 16 yaşından küçük çocuklara gece yarısından sabah altıya kadar online oyun oynamayı yasaklamıştı.
Çocuklar başkalarının kimlik numaralarıyla girip oynamaya devam etmiş, 2021’de de yasayı kaldırmışlar zaten.
Bunların çocukları korumaktan çok, yaptıklarını bizim gözümüzden saklamalarına sebep olduğunu düşünüyorum.
Ve bu daha tehlikeli bence.
Hadi şimdi artık elimi sokayım arı kovanına.
İngiltere’de yapılan başka bir araştırma, internette en çok zarar görenlerin, gerçek hayatta zaten kırılgan olan ve/veya zaten yalnız olan çocuklar olduğu görmüş.
Geldik mi şimdi Menekşe’nin kitabına?
Yalnız çocuk, ekranın içinde de yalnız değil mi?
Bu yalnızlığı bir moderatörün, bir filtrenin ya da bir kanunun gidermesi mümkün mü sizce?
Bence yalnızlık kısa süreli ilişkilerle giderilemez.
E yasaklarla da giderilemez; yasak dediğin çocuğun yalnızlığına bir duvar daha ekler o kadar.
Şimdi de gelelim o gün gruba yazdığıma.
Biz karımla çocuklarımızı yetiştirirken internete, televizyona, sokağa, arkadaşa, partiye ya da herhangi başka bir şeye, hiçbirine düşman gözüyle bakmadık.
Derdimiz hiçbir zaman dünyayı çocuklarımız için temizlemek de olmadı.
Bizim derdimiz, temiz ya da kirli tarafları ile dünyanın içinde yürüyebilecek, düşerse kalkabilecek, birine bir şey olduğunda yanında durabilecek ve eğer kendisine bir şey olursa da karşı koyacak bilgisi, cesareti ve özgüveni olan ya da en son çare olarak dönüp bize gelebilecek iki genç insan olmalarıydı, o kadar.
Çocuk falan olmasına gerek yok aslında, herhangi birisine “Şuraya gitme” dediğinizde artık aklı sadece oradadır ya.
Yasak neyse merak da odur ya.
Bunu bilmek için psikolog da olmaya da gerek yok, hepimiz çocuk olduk.
Bizim kuşak, akşam söz verdiği saatte eve dönmesi gereken kuşaktı.
Söz verdiğimiz saate kadar nerede olduğumuzu, kiminle olduğumuzu ya da ne yaptığımızı kimse bilemezdi.
Bilemezdi ya da bilmezdi, ama güvenirdi.
Biz de o güvenin altında ezilmemek, onu boşa çıkarmamak için kendi kendimizin bekçisi olurduk.
Bugün o güvenin yerini kontrol aldı.
Konum paylaşımı, ekran süresi, ebeveyn kilidi, mesaj takibi.
Ben bunlara karşı değilim isteyen kullansın ama, hadi kucağınıza bir-iki bomba bırakayım:
İki şey aklıma geliyor burada, eminim kurcalasak dahası da çıkar…
– Birincisi, bu kadar kontrolün çocuğa “Sana güvenmiyorum” dediğini de düşünmek gerekebilir.
– İkincisi güvenilmeyen çocuk, güvenin ve güvenilir olmanın anlamını ve hissini öğrenemeyebilir.
Bir çocuk (ya da insan) sorumluluğu ancak ona sorumluluk verildiğinde öğrenir, güvenilir olmayı da ancak ona güvenildiğinde anlayabilir.
Bunu kitaptan değil, kendi evimden söylüyorum.
Bir şey daha var beni düşündüren.
Menekşe’nin yazısındaki o ‘kötü niyetli yetişkin’lerin elindeki en büyük silah ‘sır’ olabilir mi acaba?
“Kimseye söyleme”, “Annene babana anlatma”, “Bu bizim aramızda kalsın.”
Bütün bu pisliğin sinsi sinsi çalışması için çocuğun da susması gerekiyor.
Peki bir çocuk neden susar?
Utandığı için mesela.
Azarlanacağını düşündüğü için de olabilir.
Telefonu elinden alınacak, bilgisayarı kilitlenecek, odasına kapatılacak diye korktuğu için de susar bence.
Yani çoğu zaman o yetişkinden değil, kendi annesinden babasından korktuğu ya da çekindiği için susar.
İşte o an evdeki yasak, o yabancının en büyük yardımcısına dönüşebilir.
Şimdi aynı çocuğu başka bir evde düşünün.
Ekranda bir tuhaflık görüyor, biri ona garip bir şey yazıyor.
Telefonu alıp salona geliyor, “Baba bak şu adam bana ne yazmış” diyor.
Hikâye orada bitiyor.
Ne moderatöre ihtiyaç var, ne filtreye, ne kanuna.
Biz karımla enerjimizi çocuklarımızın bir şey olduğunda koşarak geleceği, utanmadan anlatacağı ve anlattığı için cezalandırılmayacağı, o bahsettiğim ortamı yaratmaya harcadık.
Duymak istemediğimiz şeyler duyduk mu, ben doğrusu pek hatırlamıyorum (belki kız çocuklar oldukları için karım duymuştur, sormadım) ama bazen onaylamadığımız seçimlerine bile sustuğumuzu hatırlarım.
Bazen yanlış yaptıklarını bile bile kendi yanlışlarını yapmalarına izin verdik, ikimiz de ayrı zamanlar ve ayrı olaylarda, onu da hatırlarım.
İçimizden hissettiğimiz bir ses olmalı bu: “Tersini yaparsak yarın büyük bir şey olduğunda kapımızı çalmazlar.”
Bakın…
Karışmamak, ilgisizlik değil.
Karışmamak, “Ben sana yeterince şey verdim, artık senin aklına güveniyorum” demek.
Benim kenara not ettiğim sözlerden biri var mesela, MSA için not etmiştim ama buraya da uydu.
“Bir öğretmen, kendini yavaş yavaş gereksiz kılabilen kişidir.”
Anne-babalık da biraz böyle bence.
Çocuğun her adımında yanında olmak değil işin aslı, bir gün yanında olmadığınızda da kendi başına doğruyu düşünebilecek bir akıl bırakmak.
Kültürümüzde çocuk sevgisi çoğu zaman kontrolle karışıyor ya da karıştırılıyor.
“Merak ediyorum” da deniyor, “Gözüm üstünde” de deniyor, “Elalem ne der?” de.
Bunlar sevgiden söyleniyor olmalı.
Ama çocuk bunu ‘sevgi’ olarak değil de, ‘şüphe’ olarak duyuyor da olabilir.
Şüpheyle büyüyen çocuk da ya isyan eder ya saklanır, benim bildiğim.
İkisi de iletişimin bittiği yer olarak açıklanabilir.
Çocuk Hareketi’ne selamla da bir iki kelâm edeyim…
‘Çocuk hakkı’ dediğimiz şey sadece çocuğu korumaya çalıştığımız konular değildir ve olmamalı da bence.
Çocuğun büyüme hakkı da var, kendi kararını verme hakkı da var, yanılma hakkı da, düşme hakkı da, öyle değil mi?
Onu korumaya çalışırken bu haklarını elinden almamamız lazım.
“Platformlar bir şey yapmasın” demiyorum, tabii ki yapsınlar.
Kanunlar da çıksın, yönetmelikler de yapılsın.
Menekşe’nin ve derneğin yaptığı işler de çok değerli, olmasa zaten bunları konuşamazdık.
Ama biz çocuklarımızın güvenliğini bir oyunun moderatörüne, bir şirketin filtresine ya da bir kanunun maddesine emanet etmeyelim diyorum ben.
İnternet hiçbir zaman güvenli bir yer olmayacak, sokak da olmadı, okul da olmadı, hayat da olmadı.
Olmayacak da.
Biz çocuklarımıza büyürlerken yakın olduk, anne baba olduğumuz kadar arkadaş da olduk, onları kendi mayamız ve değerlerimizle yoğurduk.
Onlara güvendik, onlar da bizce güvenilecek insanlar oldular.
