Antalya’da devam eden COP31’de konuşulan konulardan biri de gıdada sürdürülebilirlik oldu. Gıda sürdürülebilirliğiyle hedeflenen, doğal kaynakları koruyarak gelecek nesillere temiz su, verimli toprak ve sağlıklı gıda sağlamak. Çünkü tarım ve gıda sistemleri, insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının yaklaşık üçte birini oluşturuyor.
COP31 İklim Zirvesi’nin ilk gününün teması ‘Gıda, Tarım ve Sağlık’tı. ‘Özel Sektörün Tarım ve Gıda Sektöründe Hızlandırıcı Rolü: Gıda Zincirinde İklim Eylemini Yaygınlaştırma’ başlıklı oturumda konuşan Bitki Bazlı Gıdalar Derneği (BİTKİDEN) Başkanı Ebru Akdağ, Diken’in sorularını yanıtladı.
Yediklerimiz ve yiyeceklerin nasıl üretildiği, sağlığımız gibi çevreyi de etkiliyor. Yiyeceklerin yetiştirilmesi, işlenmesi, taşınması, dağıtılması, hazırlanması, tüketilmesi ve bazen de atılması gerekiyor. Dolayısıyla bu adımların her biri, güneşin ısısını hapseden ve iklim değişikliğine yol açan sera gazlarını oluşturuyor.
Birleşmiş Milletler’e (BM) göre gıda kaynaklı emisyonların en büyük kaynakları şunlar: Sığırların metan gazı, bitkisel üretimde kullanılan gübrelerden kaynaklanan azot oksit ve tarım arazilerinin genişletilmesi için ormanların kesilmesinden kaynaklanan karbondioksit.
Diğer tarımsal emisyonlarsa gübre, pirinç yetiştiriciliği, mahsul kalıntılarının yakılması ve çiftliklerde yakıt kullanımından kaynaklanıyor. Gıda kaynaklı sera gazı emisyonlarının çok daha küçük bir kısmıysa gıdaların soğutulması ve taşınması, ambalaj için kağıt ve alüminyum üretimi gibi endüstriyel süreçler ve gıda atıklarının yönetimiyle oluşuyor.
Tarım ve Gıda Örgütü’nün (FAO) verilerine göre küresel tarım ve gıda sistemlerinin emisyonları 2023’te 16,5 milyar ton karbondioksit eşdeğerine ulaşarak 2001’den bu yana yüzde 21 arttı. Toplam emisyonlardaki paylarıysa 2023’te yüzde 38’den yüzde 32’ye düştü.
Tarımsal üretim öncesi ve sonrası emisyonlar artıyor
2023’te bitkisel ve hayvansal üretimden kaynaklanan ‘çiftlik kapısı emisyonları’ (tarım ve hayvancılık ürünlerinin çiftlikten ayrıldığı ana kadar ortaya çıkan toplam sera gazı salımı) 8,1 gigaton (Gt) karbondioksit (CO2) eşdeğerine ulaşarak tarım-gıda sistemleri emisyonlarının yüzde 49’unu oluşturdu. Yani 2001’den bu yana yüzde 17 arttı.
Tarımsal üretim öncesi ve sonrası emisyonlar, 2001’den bu yana yüzde 33 artarak 2023’te 5,2 Gt CO2 eşdeğerine ulaştı, tarım-gıda sistemleri emisyonlarının yüzde 32’sini oluşturdu.
Üretim, ulaşım, ambalajlama, perakende ve evsel tüketimden kaynaklanan emisyonlarsa yaklaşık yüzde 80 arttı.
Arazi kullanım değişikliğinden kaynaklanan emisyonlar 2021’den bu yana yüzde 6 azalarak 3,2 Gt CO2 eşdeğerine düştü ve bu da tarım-gıda sistemleri emisyonlarının yüzde 19’unu oluşturuyor.
2023’te hayvancılık kaynaklı emisyonlar (4,3 Gt CO2 eşdeğeri) en büyük tek bileşeni oluştururken, bunu ormansızlaşma (2,8 Gt CO2 eşdeğeri) ve ambalajlama, taşıma ve perakende (1,4 Gt CO2 eşdeğeri) izledi.
Gıda kaynaklı emisyonlar azaltılabilir
Gıda kaynaklı emisyonları da azaltmak mümkün. Yukarıdaki BM ve FAO verilerinin de işaret ettiği gibi bunun için üreticilerden tüketicilere kadar tüm aşamalarda değişiklik şart.
Gıda sistemleriyle iklim krizi arasında iki yönlü bir etkileşim olduğunu belirten Akdağ, “Gıda sistemleri, iklim krizinin hem nedeni hem de mağduru” dedi.
Akdağ iklim krizinin gıda üretimini de etkilediğini vurguladı: “Yağış rejimlerindeki değişiklikler ve kuraklık hasat süreçlerini ve verimi etkilerken sıcaklık artışları besinler üzerindeki mikrobiyal yükü artırıyor.
Nem ve sıcaklığın yükselmesiyle mikotoksinler ve aflatoksinler gibi zararlı maddelerin oluşumu artıyor. Hastalıklar yaygınlaştıkça pestisit kullanımı da artıyor. Oysa pestisit kullanımı zaten başlı başına büyük bir sorun.
Öte yandan zoonotik hastalıklar da artıyor. Bu hastalıkları kontrol etmek için daha fazla antibiyotik kullanılması gerekiyor. Antibiyotik yükü ise dünyanın en ciddi sorunlarından biri.”
Yeni protein kaynakları masada
Hal böyle olunca başka seçenekler konuşuluyor. En çok gündeme gelen konulardan biri alternatif proteinler. Yapay et, böcek proteinleri ve bitkisel proteinler gibi yeni seçenekler masada duruyor.
Türkiye’de yakın zamanda yapay et ve böcek proteinlerinin gündeme gelmesi beklenmiyor. Bitkisel seçeneklerse değerli görülüyor. Akdağ, hayvansal bir ürünün bitkisel alternatifinin mutlaka daha iyi olduğunu söylemeyi de doğru bulmuyor:
“Ürünün nasıl formüle edildiği, nasıl üretildiği ve gerçekten sera gazı emisyonlarını azaltıp azaltmadığı önemli. Tek başına düşük sera gazı emisyonu da yeterli değil. Ürünün tüketici açısından fiyatının erişilebilir olması, tadının tercih edilmesi ve biyoyararlanımının yeterli olması gerekiyor.
Sonuçta bir protein kaynağının vücutta yeterince emilememesi durumunda, toplam protein alımıyla kıyaslandığında sera gazı emisyonu açısından beklenen fayda sağlanamayabilir.”
Önerilen beslenme modeli: Fleksitaryen
Sürdürülebilirlik bakımından önerilen beslenme biçimi ‘fleksitaryen’ beslenme. Yani hayvansal gıdaları tamamen hayatımızdan çıkarmak değil, bitkisel alternatiflere daha fazla yer vermek.
İklim krizini konuşurken genellikle enerji, elektrikli araçlar ve fosil yakıtlardan çıkış gibi konulara odaklanıldığını, oysa raporların bitkisel alternatiflerin de çok güçlü emisyon azaltıcı potansiyele sahip olduğunu gösterdiğini belirten Akdağ, şunları söyledi:
“Bu ürünler mevcut büyüme hızlarını korursa 2035’te yüzde 11 pazar payına ulaşabilir. Boston Consulting Group (BCG) raporuna göre bu gerçekleştiğinde, yalnızca bitkisel alternatiflere geçişle sağlanacak sera gazı tasarrufu, tüm hava yolu taşımacılığının emisyonlarını yüzde 95 oranında azaltmaya eşdeğer olabilecek.
Raporda ayrıca iklim krizine etki eden farklı sektörlere yapılan yatırımların sera gazı emisyonlarını azaltma potansiyeli de karşılaştırılmış. Bir dolarlık yatırımın ne kadar emisyon azaltımı sağlayacağına bakıldığında, alternatif proteinler ilk sırada yer alıyor. Protein değişiminin, elektrikli araçlara kıyasla 11 kat, yeşil betona kıyasla üç kat daha fazla emisyon azaltma potansiyeli olduğu belirtiliyor.”
Türkiye için büyük fırsat
Bütün dünyanın, toprağın sürdürülebilirliğini korumak ve tarımda yeni alanlar açmak için bitkisel inovasyona yöneldiğini belirten Akdağ, Türkiye’nin de bu alanda çok büyük bir potansiyeli bulunduğunu söyledi.
Baklagillerin ve bitkisel ürünlerin Türk mutfağının bir parçası olduğunu vurgulayan Akdağ, “Türkiye’nin fasulye, nohut, mercimek ve diğer baklagilleriyle çok büyük bir potansiyele sahip. Bunlar da bitkisel alternatiflerin geliştirilmesinde giderek daha fazla kullanılıyor.
Türkiye’de 12 bin bitki türü, 4 bin de endemik tür bulunuyor. Yeni bitkisel ürünler geliştirirken ürünün dokusu, tadı, işlevi ve tüketici algısı gibi unsurların tamamı önemli. Belki de mevcut bitkilerden öyle yeni ürünler geliştirilecek ki bunlar çok daha iyi bir yapıya, yüksek işlevselliğe ve besin değerine sahip olacak. Bunun için bitkilerin denenmesi ve Ar-Ge çalışmalarının yapılması gerekiyor. Türkiye’nin bitki çeşitliliği bu açıdan önemli bir avantaj.
Ülkeler bitkisel ürün stratejilerini, eylem planlarını hazırlamaya başladı. Türkiye’deki sorunlardan biri, bitkisel alternatiflerle hayvansal üretimin birbirine rakip hatta düşman iki alan gibi görülmesi. Oysa bitkisel alternatifler hayvansal üretimin üzerindeki yükün azalmasına da katkı sağlayabilir.”
İsrafı azaltmak da çok önemli
Sürdürülebilirlikte gıda israfını azaltmak da çok önemli. Her yıl 1 milyar tondan fazla gıda, yani dünya genelinde tüketicilere sunulan tüm gıdanın yüzde 17’si çöpe atılıyor. Bu, küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 8-10’undan fazlasına katkıda bulunuyor. Bu da havacılık sektörünün toplam emisyonlarının yaklaşık beş katı.
Akdağ, “Gıda israfı bir ülke olsaydı, ABD ve Çin’den sonra dünyanın en çok emisyon üreten üçüncü ülkesi olurdu” dedi.
