Dijital sanatın öncülerinden Refik Anadol’un, 33 milli parktan ses, görüntü ve tarama verileri toplayıp açık kaynaklı akademik bilgilerle birleştirerek ürettiği yapay zekâ veri heykeli ‘Büyük Doğa Modeli: Türkiye – Flora’, COP31 İklim Zirvesi’ne taşındı.
Anadol, 10 dakikalık yapay zekâ veri heykeli yarattığı projesini Türkiye İş Bankası iş birliğiyle hayata geçirmişti. İş Bankası’nın Resim Heykel Müzesi’nde sergilenen eser, zirvenin yeşil alanındaki İklim Finansmanı Pavilyonu’nda ziyarete açıldı. Anadol ve ekibi, bu proje için 500 milyondan fazla veriyi pigmente çevirmişti.
İklim Finansmanı Sahnesi’nde konuşma yapan Anadol, doğadan ilham aldığını söyledi. Eşi Efsun Erkılıç ile birlikte Los Angeles’ta dünyanın ilk yapay zekâ sanat müzesi DATALAND’i haziranda açan Anadol; farklı ülkelerde yaşayan, 15 farklı dil konuşan bir ekiple birlikte çalıştığını anlattı.
Anadol, doğanın sonsuz bir ilham kaynağı olduğunu söyledi: “Doğayı anlamak ve doğayı değiştirmeden, dönüştürmeden, yerine bir şey koymadan hâlâ anlamak için yapay zekânın çok değerli olduğunu düşünüyorum.”
Doğaya zarar vermeden yapay zeka geliştirmek mümkün mü?
Dünyanın farklı yerlerinde eserler hayal ederken özellikle doğaya zarar vermemeye çalıştıklarını belirten Anadol, sözlerine şöyle devam etti:
“Teknolojiyi yalnızca popüler bir nesne olarak görmek yerine, bize hâlâ insan olduğumuzu hatırlatan, etik verilerle ve genellikle yapay zekâ modelleriyle üretilen farklı eserler ortaya koyma şansı elde ettik.”
Yapay zekânın doğaya büyük zarar verdiğini de vurgulayan Anadol, “Milyarlarca GPU’nun (grafikleri ve görüntüyü işlemeyi hızlandıran elektronik devre) doğayı mahvedeceğini de öngörebiliyoruz. Yalan söylemenin hiç gereği yok, eminiz” dedi.
Anadol ve ekibi, doğaya zarar vermeden yapay zekâ üretebilmenin de yollarını aramış. Google’ın Oregon’daki bir tesisinde, 2 binden fazla GPU’yu tamamen geri dönüştürülebilir enerji (özellikle rüzgâr ve güneş) kullanarak yaklaşık bir yılda eğitmişler: “Yavaş bir model ama en azından doğaya zarar vermedik.”
Etik veri, sürdürülebilir enerjiyle 4K görüntü
“Sanatçıdan çıkan model acaba ne kadar kaliteli olabilir?” diye düşünenler olduğunu belirten Anadol, “Sadece büyük dünya devlerinin yapabileceği düşünülen bir dönemde; biz etik kullanılmış verilerle, geri dönüştürülebilir enerjilerle, yaklaşık 4K çözünürlüğünde yine doğa modelini üretebildik” diye konuştu. Bugün ürettikleri yapay zekâ modelinden akademisyenler, öğrenciler ve farklı alanlarda çalışanlar da yararlanabiliyor.
Anadol ve ekibi, yaklaşık 10 yıldır makine halüsinasyonları (rüyaları) üzerinde çalışıyor. Kendilerine, “Bir bilgisayar ya da makine öğrenebiliyorsa rüya görebilir mi, hayal kurabilir mi?” diye sorarak yola çıkan ekip; 5 milyardan fazla imgeyle, 400 binden fazla model eğitebilmiş.
‘Veriyi pigment gibi kullanıyoruz’
22 kişilik ekibinin yarısının yapay zekâ üzerine araştıran, düşünen bilim insanlarından oluştuğunu söyleyen Anadol, şunları ifade etti:
“Hayalimiz, eserlerimizde özellikle izinle alınmış verileri kullanmak ve doğa, bilim, sanat, kültür gibi insanlığın ortak hafızasına odaklanmak. Topluma ve insanlığa değer katan, ilham veren konu başlıklarına yöneldik.
Yapay zekâ çağında ve birçok farklı veri modelinin her gün değiştiği dönemde, bu üretim biçimini düşünen bir fırça gibi ele alabiliriz. Nasıl bundan belki beş yıl önce tuvale, gessoya ya da pigmente ihtiyaç duyuluyorsa, son 12-13 yılda veriyi de pigment gibi kullanmaya başladık.
Dijital sanat çağında veriyi görünür kılmak, belki de hiçbir zaman kendini tekrar etmeyecek ve insan ömründen daha uzun süre varlığını sürdürebilecek yeni eserler üretmek için bize farklı bir imkân sundu.”
Eserlere koku eklendi sırada duygu var
Anadol; dijital sanatın, görsel ve işitsel unsurların ötesine geçerek diğer duyulara da hitap edip edemeyeceğini merak edince keşifler de peşinden gelmiş. Son üç yıldır koku, eserlerinde çok önemli bir yer tutuyor.
İnsanı insan yapan duyguların da eserlere eklenebileceğini söyleyen Anadol, DATALAND’de kullandıkları modeli eğitirken biyosensörlerden de yararlandıklarını aktardı: “Biyosensörlerle kalp atışı, vücut ısısı ve tüylerimizin diken diken olduğu, yani bir duyguyu yoğun biçimde hissettiğimiz anlar ölçülebiliyor. Modelimiz bunları da anlayabiliyor. Ekranların önünde, farklı yapıların (dijital eserler) içerisinde bulunan izleyiciler, bir saat boyunca bu cihazı kullanarak kendi duygularını model aracılığıyla müzeye aktarabiliyor.”
İzleyiciler eserlerin içindeki kokuları da bu cihazla koklayabiliyor. Aynı zamanda müzenin görme yeteneği için otonom araçlarda kullanılan lidar tekniğinden (ışık algılama, menzil belirleme) yararlanıyorlar. Bu teknik sayesinde izleyicilerin nerede durduğu, nerede yürüdüğü ve nerede oturduğu milimetrik ölçekte eş zamanlı olarak belirlenebiliyor.
Anadol, izleyicilerin hareketleri ve hisleri bir araya gelerek müzenin yaşayan bir eser üretmesine yardımcı olduğunu söyledi ve ekledi: “Bildiğim kadarıyla bu, dünyada birçok farklı sensörü aynı anda kullanabilen ve anlayabilen tek yapay zekâ modeli.”
İş Bankası’nın hedefi 2031’e kadar 4,4 bin fidan dikmek
COP31’deki etkinlikler kapsamında değerlendirmelerde bulunan İş Bankası Genel Müdür Yardımcısı Suat Sözen, çevremizi korumamız gerektiğini bir kez daha hatırlatan COP31’i anlamlı bulduğunu söyledi:
“Zirvede birçok kurum doğaya katkı sağlayan çalışmalarını anlatıyor ve bu katkıları dünyayla paylaşıyor. Biz de finans sektörünün bir kurumu ve elbette sorumlu bir kurumu olarak çevreyle ilişkimizi ve bu alandaki sorumluluklarımızı ortaya koymaya gayret ediyoruz. Bizim için bağlayıcı olan karbon hedeflerimizi ve taahhütlerimizi kamuoyuyla paylaşıyoruz. İnsanların çevreyle ilişkisini daha iyi bir noktaya taşımayı amaçlayan çeşitli projelerimiz bulunuyor.”
Türkiye İş Bankası, Türkiye’nin her ilinde ormanlar oluşturuyor. 81 İlde 81 Orman projesiyle 2031’e kadar 4 milyon 4 yüz bin fidan dikilmesi hedefleniyor. Deniz ekosisteminin korunmasına katkı sağlayan projeler de yürütüyor.
