Birini artık hayatımızda istemediğimizde, ona öfke duymadığımızda bile affetmek istemeyebiliriz. Aradan yıllar geçmiş, yaşananların acısı hafiflemiş olabilir. O kişinin ne yaptığını merak etmiyor, pişman olmasını beklemiyor olabiliriz. Yine de yapılanın bağışlanacak bir tarafı olmadığını düşünürüz.
Çoğu zaman affetmemek, geçmişe takılıp kalmanın işareti sayılır. Oysa birine duyduğumuz öfkenin azalması, yaptıklarına ilişkin değerlendirmemizin değiştiğini göstermez. Psikolojide affetmek, öfke ve kırgınlık gibi duyguların değişmesiyle ilişkilendirilir. Ancak insanın duygusal olarak rahatlaması, yapılanı bağışlamaya karar verdiği anlamına gelmez. Kişi kendisini inciten birine karşı artık pek bir şey hissetmeyebilir ama yapılanın yanlış olduğu düşüncesini koruyabilir. Peki, affetmekle iyileşmeyi birbirine karıştırıyor olabilir miyiz?
Affetmek neden bir erdem sayılıyor?
Bir aile sofrasında yıllar önce yaşanmış bir haksızlık gündeme geldiğinde konuşmanın yönü hızla değişebilir. Başlangıçta kimin ne yaptığı konuşulurken bir süre sonra neden hâlâ affedilmediği tartışılır. Haksızlığa uğrayan kişi, yaşadıklarını anlatmak yerine kırgınlığını savunmak zorunda kalır. Sofradaki huzur, olan bitenin konuşulmasıyla değil, konunun kapanmasıyla sağlanmaya çalışılır.
Birçoğumuz affetmenin olgunluk ve merhametle ilişkilendirildiği ortamlarda büyüdük. Özellikle anne babaya duyulan öfkenin nankörlük, büyükleri sorgulamanın saygısızlık sayıldığı ailelerde affetmek neredeyse bir göreve dönüşür. Çocuk, kendisini inciten yetişkinin neden öyle davrandığını anlamaya teşvik edilirken kendi incinmişliğine aynı ilgi gösterilmeyebilir. Zamanla başkalarının davranışlarını açıklamakta ustalaşır ama kendisine yapılanların yanlış olduğunu söylemekte zorlanır.
Bu beklentinin kadınlar üzerindeki ağırlığı ayrıca düşünülmeli. Ailede ilişkileri bir arada tutması, küslükleri bitirmesi beklenen kadın, kendisini sürekli inciten birine mesafe koyduğunda bencillikle suçlanabilir. Aynı aile, onu inciten kişinin davranışlarını değiştirmesi konusunda bu kadar ısrarcı olmayabilir. Böylece affetmek, özgürce verilen bir karar olmaktan çıkıp ailedeki huzuru korumak için ödenen bedele dönüşebilir. İnsan bazen gerçekten bağışladığı için değil, affetmediğinde aile içindeki yerini veya yakınlarını kaybetmekten korktuğu için affettiğini söyler. Bu durumda görünürde sona eren kırgınlık, kişinin kendi sınırlarını dile getirmesini daha da güçleştirebilir.
Elbette affetmenin iyileştirici etkileri olabilir. Everett Worthington’ın da yer aldığı araştırmalar, affetmeye yönelik psikolojik müdahalelerin kaygı ve depresyon belirtilerini azaltabildiğini gösteriyor. Ancak bu bulgular, iyileşmek için herkesin kendisini inciten kişiyi affetmesi gerektiği anlamına gelmiyor. İnsan kendi isteğiyle bağışlayabilir, bazen de çevresindekilerin onayını kaybetmemek için affettiğini söyler.
Psikolog James McNulty’nin yeni evli çiftlerle yürüttüğü bir araştırmada, eşini daha kolay affettiğini söyleyen kişilerin eşlerinden gördüğü psikolojik ve fiziksel saldırganlık dört yıl boyunca azalmadı. Affetmeye daha az eğilimli kişilerin ise eşlerinden gördüğü saldırganlık azaldı. Bu bulgu, affetmenin saldırganlığa neden olduğunu göstermiyor; ancak sürekli bağışlanmanın bazı ilişkilerde davranış değişikliğini zorlaştırabileceğini düşündürüyor. Karşısındaki kişi sorumluluk alıp davranışlarını değiştirdiğinde affetmek yakınlaşmanın parçası olabilir. Aynı davranışlar tekrarlandığındaysa bağışlamakla katlanmak arasındaki sınır bulanıklaşır. Bir ilişkide aynı kişi sürekli özür diliyor, aynı kişi affediyor ve yeniden inciniyorsa, bağışlamanın ilişkiyi gerçekten değiştirip değiştirmediğine bakmak gerekir. Çünkü affedilmek, karşıdaki kişinin artık zarar vermeyeceğinin güvencesi değildir.
Affetmek yeniden güvenmek midir?
Yakın bir arkadaşına anlattığı özel bir meselenin başkalarına aktarıldığını öğrenen biri, zamanla öfkesini geride bırakabilir. Arkadaşlıkları devam eder, birlikte gülerler; ancak artık en özel meselelerini onunla paylaşmaz. Arkadaşı bu değişimi geçmişi unutamamasına bağlayabilir. Oysa mesele olayı sürekli hatırlaması değil, o olaydan sonra arkadaşına ne kadar güvenebileceğini öğrenmesidir.
Birini bağışlamak, geçmişte yaptıklarına ilişkin tutumumuzu değiştirebilir; gelecekte nasıl davranacağına ilişkin beklentilerimizi ise kendiliğinden değiştirmez. Güven, söylenenlerle yapılanlar arasındaki tutarlılığı zaman içinde görerek oluşur. Bu yüzden birini affettiğimiz hâlde ona eskisi kadar güvenmeyebiliriz. Hatta güven yeniden kurulsa bile ilişkiyi sürdürmek istemeyebiliriz. Affetmek, güvenmek ve barışmak ayrı kararlardır.
Yıllarca annesinin küçümseyici sözlerine maruz kalan bir kadın, yetişkinliğinde annesinin geçmişinden taşıdığı sorunları anlayabilir. Artık ona eskisi kadar kızmasa da her görüşmesinde eleştirilmekten çekindiği için bazı gelişmeleri anlatmaz. İnsan en yakınlarına bile kimi şeyleri saklamak isteyebilir; fakat paylaşmak istediği bir şeyi karşısındakinin tepkisinden korktuğu için anlatamamak farklıdır. Annesini anlamak, onun yanında güvende hissetmesini sağlamamıştır.
Üstelik mesafe koymak her zaman yalnızca rahatlama getirmez. Annesinin bir gün kendisini yargılamadan dinleyeceğini uman biri, bunun gerçekleşmeyebileceğini gördüğünde gelecekte kurulabileceğini düşündüğü yakınlığın kaybına da üzülür. Kendisini korumak için uzaklaştığı birini özlemeye devam edebilir. Bazen insan, var olan ilişkiden çok o ilişkide bir gün bulabileceğini düşündüğü yakınlığı özler. Bu kaybı kabul etmek, geçmişte yaşananları anlamaktan daha uzun sürebilir.
Geçmişte yaşadıklarımızdan öğrendiklerimiz, bazen yeni ilişkilerimize taşıdığımız korkulara dönüşebilir. Önceki ilişkisinde aldatılan birinin eski partnerine güvenmemesi anlaşılabilir. Ancak yeni partnerinin telefonuna gelen her mesajdan kuşkulanıyorsa geçmişteki ihanet başka bir ilişkiyi belirlemeye başlamıştır. Geçmişte bizi inciten kişiye yeniden şans vermek zorunda değiliz; önemli olan, onun davranışlarının henüz bizi incitmemiş insanlara ilişkin beklentilerimizi ne ölçüde şekillendirdiğidir.
Öfke neden geçmez?
Yıllar önce yaşadığımız bir tartışma beklenmedik bir anda aklımıza gelebilir. O gün söyleyemediklerimizi düşünür, konuşmayı zihnimizde farklı biçimlerde tamamlarız. Karşımızdaki kişinin sonunda bizi haklı bulduğu bir karşılaşma hayal ederiz. Çoktan bitmiş tartışma zihnimizde sürer, ama bu hayali konuşmalar çoğu zaman bizi rahatlatmaz.
Psikolog Susan Nolen-Hoeksema’nın da yer aldığı araştırmalar, insanın kendisini öfkelendiren olaylar üzerinde tekrar tekrar düşünmesinin öfkesini artırabildiğini gösteriyor. Aynı sorulara dönüp durmak, çözüm arayışını sonuçlanmayan bir hesaplaşmaya çevirebilir. Yine de geçmişi yeniden düşünmek her zaman zararlı değildir. Bazen kişi o sırada neden sustuğunu, neye ihtiyaç duyduğunu yıllar sonra daha iyi anlar. Önemli olan, düşünmenin kişiye yeni bir anlayış kazandırıp kazandırmadığıdır.
Öfkemiz sürse de birini affetmiş olabiliriz. İnsan birini bağışladığı hâlde yaşananları hatırlayınca yeniden öfkelenebilir. Bunun ardında mutlaka intikam isteği bulunmaz. Özellikle yaşadıkları inkâr edilen biri, geçmişteki haksızlıktan çok o haksızlığın bugün hâlâ kabul edilmemesine öfkeleniyor olabilir. Böyle bir durumda kişi aynı meseleyi açtığında geçmişte yaşananların yanı sıra karşısındakinin bugünkü tutumuyla da uğraşıyordur. Bu ayrım, bazı kırgınlıkların neden zaman geçmesine rağmen kolayca hafiflemediğini anlamamıza yardımcı olur.
Özür gelmezse ne olur?
Yıllarca babasından kendisine nasıl davrandığını kabul etmesini bekleyen yetişkin bir evlat, her görüşmede aynı meseleyi açabilir. Babası konuyu geçiştirdikçe çocukluğunda yaşadıklarına olduğu kadar bugün de anlaşılmamış olmaya öfkelenir. Beklediği özür, çocukken kendisine verilmeyen değerin yıllar sonra teslim edilmesi anlamına gelir.
Özür dilemek sorumluluk üstlenmeyi gerektirir. Fakat konunun kapanması için söylenmiş birkaç sözle, davranış değişikliğinin eşlik ettiği bir özür aynı değildir. Yine de içtenlikle dilenmiş bir özür geçmişi ortadan kaldırmaz; insan rahatlayabilir ama affetmek istemeyebilir.
Haksızlığın kabul edilmesini istemekle kendi değerini bu kabule bağlamak arasında da fark vardır. Babasının yaptıklarını yanlış bulması için babasının da aynı fikirde olması gerekmez. Ne var ki çocukluğundan beri duygularından kuşku duymaya alışmış biri için bunu kabul etmek kolay değildir. Özür gelmeyebileceğini görmek, yalnızca geçmişte sahip olamadığı babayla değil, gelecekte değişeceğini umduğu babayla da vedalaşmak anlamına gelebilir. İnsan babasının neden öyle davrandığını anlamış, artık ondan açıklama beklemiyor olabilir; yine de yaşadıklarını bağışlamayabilir.
İnsan birini affetmeden de ona kin duymayabilir. Kendisini inciten kişinin hukuki olarak hesap vermesini isteyen biri, hakkının teslim edilmesini istiyor olabilir. Kin ise karşı tarafın ne kaybettiğine, ne kadar mutsuz olduğuna yönelik sürekli bir ilgiye dönüşebilir.
Affetmeden iyileşmek mümkün mü?
Birini affettiğimizi söylediğimiz hâlde yanında tedirgin olabilir, tartışma çıkmasın diye bazı konuları açmayabiliriz. Dışarıdan ilişki düzelmiş görünürken değişen tek şey, incinmemek için ne kadar dikkatli davranmamız gerektiğini öğrenmiş olmamızdır.
Buna karşılık affetmediğimiz biri artık hayatımızda eskisi kadar yer kaplamayabilir. Önceden saatlerce düşündüğümüz olay aklımıza seyrek gelir; o kişinin ne yaptığını merak etmeyiz. Yeni ilişkilerimizde geçmişin tekrarlanacağından emin olmak yerine karşımızdaki insanı tanımaya çalışırız. Yapılanın yanlış olduğu düşüncesi sürer, fakat o yanlışın üzerimizdeki etkisi azalır. Bu değişim dışarıdan kolayca fark edilmeyebilir. Ne büyük bir yüzleşme yaşanmıştır ne de karşı taraftan beklenen sözler duyulmuştur. Yine de gündelik hayatımızı, seçimlerimizi ve ilişkilerimizi eskisi kadar o olayın etrafında kurmayız.
İyileşmek, geçmişin artık hiç acı vermeyeceği anlamına gelmez. Yıllar sonra bizi inciten biriyle karşılaştığımızda üzülebilir veya huzursuz olabiliriz. Bazı deneyimler, hayatımızın belirli bir döneminde kim olduğumuzla birlikte belleğimizde yer eder. Aynı duyguyu yeniden hissetmek, aynı yerde kaldığımız anlamına gelmez.
Affetmek bazıları için yaşadıklarıyla ilişkilerini değiştirmenin önemli bir yolu olabilir. Başkalarıysa yapılanı hâlâ bağışlanamaz buldukları hâlde hayatlarına devam eder. Belki de iyileşmeyi affetmeye bağladığımızda, insanın geçmişiyle kurabileceği başka ilişkileri gözden kaçırıyoruz. Bizi inciten kişinin pişman olup olmayacağını belirleyemeyiz. Ama onun yaptıklarının bundan sonraki hayatımızda ne kadar yer kaplayacağını zamanla değiştirebiliriz.
