AYŞEGÜL KASAP
aysegulkasap@diken.com.tr
@aysegul_kasap
İfade Özgürlüğü Derneği’nin (İFÖD) EngelliWeb raporu, Anayasa Mahkemesi (AYM) kararına rağmen 2024’te de sansürün sürdüğünü ortaya koydu. 2024 sonu itibarıyla Türkiye’de sansürlenen alan adı ve web sitesi sayısı 1 milyon 264 bin 506’yı buldu.
Raporda şöyle denildi: “2024 yılı verileri, sansürün artık sadece siyasi aktörlerin değil, aynı zamanda idarenin çeşitli kademelerinin ve yargının sıradan işleyişinin parçası haline geldiğini göstermektedir. Tüm bu tablo, Türkiye’de çevrimiçi ifade alanının artık istisnai değil, sistematik ve kalıcı bir sansür rejimi altında olduğunu göstermektedir. “
İnternet sansürlerinin yolunu açan 5651 sayılı kanun yaklaşık 18 yıl önce yürürlüğe girdi. Türkiye’de kaç site, haber ya da sosyal medya içeriğinin engellendiğine dair veriler ilgili makamlarca hiçbir zaman açıklanmadı. Türkiye’de sansürün verisini tutan sadece EngelliWeb var ve bu konuda referans noktası.
Halen 5651 sayılı İnternet Ortamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenen Suçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’un 8, 8/A, 9/A maddeleri kapsamında erişim engeli kararı getiriliyor.
(Diken’in notu: İFÖD ve Diken’in işbirliğiyle sürdürülen hukuki mücadele sonucunda ‘kişilik hakkı ihlali‘ bahanesiyle 10 yıldır ifade ve basın özgürlüğünü baskılamanın araçlarından biri olarak kullanılan 5651 sayılı yasanın 9’uncu maddesi* 10 Ekim 2024 tarihi itibarıyla yürürlükten kalkmıştı.)
2018’den beri artarak devam eden sansür
İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi Prof.Dr. Yaman Akdeniz ve Ozan Güven’in hazırladığı ‘Dijital kafeste kafkaesk sansür: Yargı eliyle gerçeğin susturulması’ başlıklı rapor, 2024’te de sansürün devam ettiğini gösterdi. Anayasa Mahkemesi’nin (AYM) 9’uncu maddeyi iptal etmesine rağmen…
EngelliWeb’in verilerine göre Türkiye’de;
- 2018 sonu itibarıyla 347 bin 445
- 2019 sonu itibarıyla 408 bin 494
- 2020 sonu itibarıyla 467 bin 11
- 2021 sonu itibarıyla 574 bin 798
- 2022 sonu itibarıyla 712 bin 558
- 2023 sonu itibarıyla 953 bin 415
alan adı erişime engellendi.
Sosyal medya da payını aldı
2024’te ise toplam 311 bin 91 alan adı daha erişime engellendi. Böylece 2024 sonu itibarıyla Türkiye’de sansürlenen alan adı ve web sitesi sayısı 1 milyon 264 bin 506’yı buldu. 852 farklı kurum ve hakimlik, 1 milyon 78 bin 348 kararla sansüre imza attı.
İFÖD’ün tespitlerine göre 2024 sonu itibarıyla şunlar da erişime engellendi:
- 270 bin URL adresi
- 17 bin Twitter/X hesabı
- 75 bin tweet ve X paylaşımı
- 25 bin 500 YouTube videosu
- 16 bin 700 Facebook içeriği
- 16 bin Instagram içeriği
Jokey Kulübü’nden Spor Toto’ya
Erişim engeli kararı verebilen kurumlar şöyle:
- Cumhurbaşkanlığı ve ilgili bakanlıklar
- Kapatılana kadar Telekomünikasyon İletişim Başkanlığı (TİB)
- TİB kapatıldıktan sonra Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu Başkanı
- Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu
- Erişim Sağlayıcıları Birliği (ESB)
- Sağlık Bakanlığı, Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu (TİTCK)
- Sermaye Piyasası Kurulu
- Tarım ve Orman Bakanlığı
- Tarım ve Orman Bakanlığı, Tütün ve Alkol Dairesi Başkanlığı
- Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğü, Talih Oyunları Daire Başkanlığı
- Türkiye Jokey Kulübü
- Spor Toto Teşkilat Başkanlığı
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu
- Diyanet İşleri Başkanlığı, Mushafları İnceleme ve Kıraat Kurulu
- Radyo ve Televizyon Üst Kurulu
- Yüksek Seçim Kurulu
- Ticaret Bakanlığı, Tüketicinin Korunması ve Piyasa Gözetimi Genel Müdürlüğü
- Hazine ve Maliye Bakanlığı
- Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu kapsamındaki tüm ‘yetkili
kuruluşlar’ - Sanayi ve Teknoloji Bakanlığına bağlı sanayi ve teknoloji il müdürleri
- Valilikler ve İçişleri Bakanlığı
- Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu
- Türkiye Futbol Federasyonu (TFF)
- Çocuk Koruma Kanunu kapsamındaki ‘ilgililer’
- Reklam Kurulu
- Ticaret Bakanlığı
- Adalet Bakanlığı
- Sağlık Bakanlığı, Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü
- Kültür ve Turizm Bakanlığı
311 bin 91 karardan sadece 938’i yargı
2024’te verilen 311 bin 91 erişim engeli kararından 254 bin 130’u BTK’nın imzasını taşıyor. 50 bin 120 kararsa TFF’den. Milli Piyango 2 bin 796, yargıysa 938 sansür kararı verdi. Tütün ve Alkol Dairesi Başkanlığı’nın da 768 kararda imzası var.
‘İstisnai değil, sistematik’
Raporda şöyle denildi:
* Bu raporda detaylarıyla ortaya koyduğumuz üzere, erişim engelleme kararlarının kapsamı, sayısı ve etkisi yıllar içinde genişlemiş, özellikle son yıllarda internet haber ve içeriklerine yönelik sansür doğrudan haberciliği ve kamu yararına bilgiye erişimi tehdit eder hale gelmiştir.
* 2024 yılı verileri, sansürün artık sadece siyasi aktörlerin değil, aynı zamanda idarenin çeşitli kademelerinin ve yargının sıradan işleyişinin parçası haline geldiğini göstermektedir. Tüm bu tablo, Türkiye’de çevrimiçi ifade alanının artık istisnai değil, sistematik ve kalıcı bir sansür rejimi altında olduğunu göstermektedir.
* Sulh ceza hakimlikleri eliyle verilen erişim engelleme ve içerik çıkarma kararları, siyasi otoriteyi rahatsız eden haberleri ivedilikle ortadan kaldırmakta, Anayasa Mahkemesi kararlarıysa bu uygulamalar karşısında işlevsiz kalmaktadır. Kamuoyunun güncel ve geçmişe yönelik bilgiye erişimi adım adım yok edilmekte, internet üzerindeki dijital hafıza bilinçli ve organize bir biçimde silinmektedir.
* Her ne kadar 5651 sayılı Kanun’un 9’uncu maddesi Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiş olsa da, bu gelişme ne sansür uygulamalarını durdurmuş ne de yargı eliyle sürdürülen baskının yoğunluğunu azaltabilmiştir. Nitekim, 2024 yılı içerisinde Wattpad, Roblox ve Discord gibi küresel çapta yaygın olarak kullanılan çevrimiçi platformlar sulh ceza hakimliği kararlarıyla erişime engellenmiş; bu platformlara yönelik erişim engellemeleri, bu raporun kaleme alındığı tarih itibaryla hâlen yürürlüktedir. Dahası, raporun hazırlanma sürecinde yaşanan gelişmeler, 2025 yılının da 2024’ü aratmayacağını göstermiştir.
* 19 Mart 2025 tarihinde İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun yolsuzluk, rüşvet ve terör örgütü propagandası suçlamalarıyla gözaltına alınması, ülke genelinde kitlesel protesto gösterilerini tetiklemiştir. Bu gelişmelerin ardından, hükümetin eleştirel sesleri bastırmaya yönelik müdahaleleri hız kazanmış ve 5651 sayılı Kanun’un 8/A maddesi kapsamında toplamda 504 X (eski adıyla Twitter) hesabına erişim engellenmiştir.
* Bu hesaplar toplamda 17,2 milyon takipçiye sahip olup, siyasetçilerden gazetecilere, öğrenci örgütlerinden kadın hareketlerine uzanan geniş bir kesimi kapsamaktadır. Erişim engeli getirilen çok sayıda hesap, X platformu tarafından hızlı şekilde Türkiye’den görünmez hâle getirilmiş; böylece sansür kararları ilk kez bu ölçekte sosyal medya platformlan üzerinde doğrudan etkili olmuştur. Tüm bu gelişmeler, 2025 ve sonrasında keyfi sansür uygulamalarının daha da artacağını ve sosyal medya platformlarına yönelik idari ve yargısal müdahalelerin yoğunlaşacağını ortaya koymaktadır.
* Madde 9 (Değişik: 6/2/2014-6518/93 md.)
(1) İnternet ortamında yapılan yayın içeriği nedeniyle kişilik haklarının ihlal edildiğini iddia eden gerçek ve tüzel kişiler ile kurum ve kuruluşlar, içerik sağlayıcısına, buna ulaşamaması hâlinde yer sağlayıcısına başvurarak uyarı yöntemi ile içeriğin yayından çıkarılmasını isteyebileceği gibi doğrudan sulh ceza hâkimine başvurarak içeriğin çıkarılmasını ve/veya erişimin engellenmesini de isteyebilir.
(2) İnternet ortamında yapılan yayın içeriği nedeniyle kişilik haklarının ihlal edildiğini iddia eden kişilerin talepleri, içerik ve/veya yer sağlayıcısı tarafından en geç yirmi dört saat içinde cevaplandırılır.
(3) İnternet ortamında yapılan yayın içeriği nedeniyle kişilik hakları ihlal edilenlerin talepleri doğrultusunda hâkim bu maddede belirtilen kapsamda içeriğin çıkarılmasına ve/veya erişimin engellenmesine karar verebilir.
(4) Hâkim, bu madde kapsamında vereceği erişimin engellenmesi kararlarını esas olarak, yalnızca kişilik hakkının ihlalinin gerçekleştiği yayın, kısım, bölüm ile ilgili olarak (URL, vb. şeklinde) içeriğe erişimin engellenmesi yöntemiyle verir. Zorunlu olmadıkça internet sitesinde yapılan yayının tümüne yönelik erişimin engellenmesine karar verilemez. Ancak, hâkim URL adresi belirtilerek içeriğe erişimin engellenmesi yöntemiyle ihlalin engellenemeyeceğine kanaat getirmesi hâlinde, gerekçesini de belirtmek kaydıyla, internet sitesindeki tüm yayına yönelik olarak erişimin engellenmesine de karar verebilir.
(5) Hâkimin bu madde kapsamında verdiği içeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi kararları doğrudan Birliğe gönderilir.
(6) Hâkim bu madde kapsamında yapılan başvuruyu en geç yirmi dört saat içinde duruşma yapmaksızın karara bağlar. Bu karara karşı 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümlerine göre itiraz yoluna gidilebilir.
(7) Erişimin engellenmesine konu içeriğin yayından çıkarılmış olması durumunda hâkim kararı kendiliğinden hükümsüz kalır.
(8) (Değişik:29/7/2020-7253/5 md.) Birlik tarafından ilgili içerik ve yer sağlayıcılar ile erişim sağlayıcıya gönderilen içeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi kararının gereği derhâl, en geç dört saat içinde ilgili içerik ve yer sağlayıcılar ile erişim sağlayıcı tarafından yerine getirilir.
(9) Bu madde kapsamında hâkimin verdiği içeriğin çıkarılması ve/veya erişimin engellenmesi kararına konu kişilik hakkının ihlaline ilişkin yayının (…)[37] başka internet adreslerinde de yayınlanması durumunda ilgili kişi tarafından Birliğe müracaat edilmesi hâlinde mevcut karar bu adresler için de uygulanır. (Ek cümleler:13/10/2022-7418/33 md.) Müracaatın Birlik tarafından kabulüne karşı itiraz, kararı veren hâkimliğe yapılır. İnternet sitesindeki yayının tümüne yönelik erişimin engellenmesi kararlarında bu fıkra hükmü uygulanmaz.
(10) (Ek:29/7/2020-7253/5 md.) İnternet ortamında yapılan yayın içeriği nedeniyle kişilik hakları ihlal edilenlerin talep etmesi durumunda hâkim tarafından, başvuranın adının bu madde kapsamındaki karara konu internet adresleri ile ilişkilendirilmemesine karar verilebilir. Kararda, Birlik tarafından hangi arama motorlarına bildirim yapılacağı gösterilir.
(11) Sulh ceza hâkiminin kararını bu maddede belirtilen şartlara uygun olarak ve süresinde yerine getirmeyen içerik, yer ve erişim sağlayıcıların sorumluları, beş yüz günden üç bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır.
