ABD’de milyonlarca seçmen ülkedeki güç dengesini değiştirebilecek ara seçimler için bugün sandık başında. Bilinmesi gerekenleri 9 Soruda derledik…
Şu anki durum ne?
Şu anda ABD Kongresi’nin iki kanadında da başkan Donald Trump’ın partisi Cumhuriyetçiler çoğunlukta. Seçimlerde 435 sandalyeli temsilciler meclisinin tamamı ve 100 sandalyeli senatonun 35 sandalyesi yenilenecek.
Meclis üyeleri iki, senatörler altı yıl için seçiliyor.
Seçimler neden önemli?
ABD’de her iki yılda bir kongre seçimleri yapılıyor. O yıl başkanın dört yıllık görev süresinin ortasına denk gelirse seçim, ara seçimler olarak adlandırılıyor.
Ara seçimler, yasama yetkisinin toplandığı iki mecliste Demokratlar ile Cumhuriyetçiler arasındaki sandalye mücadelesi. İki partinin uzlaşarak çıkardığı yasaların giderek azaldığı, kutuplaşmış bir ABD’de yasa geçirebilmek için iki kanatta da çoğunluğu sağlamak önemli.
Çoğunluğu belirlemek için birkaç sandalye bile yetebiliyor. Dolayısıyla sonucu öngörülemeyen ‘salıncak eyalet’lerden gelecek sonuçlar kritik.
Ara seçimlerin ardından kongrenin kontrolünü eline alan parti yasama gündemini de belirleyecek.
Demokratların ara seçimlerdeki kazanımları Trump’ın başkanlık döneminin son iki yılındaki hareket alanını da belirleyecek. Cumhuriyetçilerin ağır yenilgi alması halinde Trump yönetimi gümrük vergisi ve İran savaşı gibi namı kötü politikaları yeniden gözden geçirmeye mecbur kalabilir.
Tabii olası kayıplar 2028 ABD başkanlık seçiminde Trump’ın yerine geçmek için yarışacak adayların söylemini de şekillendirebilir.
Neler oylanacak?
Bu yılki seçimin ana başlıkları arasında ekonomi, savaş ve siyasi kampanyaların finansmanı var.
Aynı gün ABD’nin büyük bölümünde seçmenler eyalet valilerini de seçecek. Bilhassa California, Florida, Georgia ve Michigan’daki valilik seçimleri yakından takip ediliyor.
Bu yılki seçimlerde oylanacaklar şöyle:
- 435 temsilci: Cumhuriyetçiler kıl payı çoğunluklarını korumaya çalışırken, Demokratların meclisin kontrolünü ele geçirmesi için net dört sandalye kazanması gerekiyor.
- 35 senatör: Bunların 33’ü olağan seçimle belirlenecek. Florida ve Ohio’daysa görev süreleri dolmadan boşalan iki sandalyenin kalan dönemi için özel seçim yapılacak. Senatoda şu anda Cumhuriyetçilerin 53, Demokratların ve onlarla birlikte hareket eden bağımsız senatörlerin 47 sandalyesi var. Demokratlar çoğunluğu sağlamak için net dört sandalye kazanmalı.
- Binlerce eyalet temsilcisi: Ayrıca yerel yönetimler, yargı makamları ve vergiler, kürtaj hakkı ve oy kullanma kuralları gibi konularda sandığa gidilecek.
- 39 vali: Seçmenler, 36 eyalette ve ABD’ye bağlı üç toprakta vali seçecek.
Ara seçimler neden yapılıyor?
Ara seçimler başkanın görev süresinin ortasına denk geldiğinden bir nevi yönetimi cezalandırma eğilimi öne çıkıyor.
Nitekim ABD’de başkanların partisi son 20 ara seçimin 18’inde temsilciler meclisinde sandalye kaybetti. 1946’dan beri ara seçimlerdeki kayıp oranı yüzde 90.
Örneğin eski ABD başkanı Barack Obama’nın Demokratları 2010’da ağır bir yenilgi almıştı, Trump’ın Cumhuriyetçileri de 2018’de temsilciler meclisini kaybetmişti.
Cumhuriyetçilerin temsilciler meclisinde hata payı bir hayli dar, senatodaysa nispeten rahat bir üstünlüğe sahipler. Anketlere göre kritik eyaletlerde Demokratlar önde görünüyor. Bu nedenle 80 yaşındaki Trump, Cumhuriyetçilerin rahatça kazanması beklenen eyaletlerde bile seçim mitingleri düzenledi.
Öte yandan siyasi kutuplaşma ve süregelen seçim bölgesi düzenlemeleri nedeniyle ‘çekişmeli’ sayılan seçim bölgelerinin sayısı azaldı.
Bu nedenle bir parti ülke genelinde oylarını belirgin şekilde artırsa bile, bu artış temsilciler meclisindeki sandalye sayısına aynı ölçüde yansımayabiliyor. Çünkü seçim bölgelerinin büyük çoğunluğunda hangi partinin kazanacağı neredeyse önceden belli.
Hangi yarışlar belirleyici?
Reuters’ın tahminine göre 435 sandalyeli meclis için yalnızca 40 ila 50 sandalye çekişmeli.
Senatodaysa 35 seçimin 10’u Cumhuriyetçiler, dokuzuysa Demokratlar için garanti. Dolayısıyla yalnızca 16 sandalye çekişmeli.
Kongrenin iki kanadındaki kıl payı Cumhuriyetçi çoğunluğunu kırabilmek için Demokratların her iki mecliste de dört sandalye kazanması gerekiyor.
Demokratların temsilciler meclisini geri alması bekleniyor. Gelgelelim senato yarışı epey çekişmeli. Nitekim altı ila sekiz eyaletteki yarış yakından takip ediliyor.
Örneğin Michigan eyaletinde Müslüman Demokrat Abdul El-Sayed, partisinin boşalan sandalyesini korumak için Cumhuriyetçi Mike Rogers’a karşı yarışıyor. El-Sayed’in İsrail’i açıkça eleştirmesi nedeniyle son dakikada Rogers’a desteğini açıklayan Demokrat Haley Stevens epey tepki topladı.
Demokratların senatoda çoğunluğu ele geçirebilmek için Michigan’ı korumanın yanısıra Maine eyaletindeki Cumhuriyetçi sandalyeyi kapması gerekiyor.
Bunun da ötesinde Demokratların, Trump’ın 2024’te çift haneli farkla kazandığı Ohio, Iowa, Alaska ve Teksas gibi eyaletlerde Cumhuriyetçilerin elindeki birkaç sandalyeyi alması gerekiyor.
Özellikle ‘Cumhuriyetçilerin kalesi’ diye bilinen Teksas’ta yarış yakından izleniyor. Dahası, Trump’ın 16 puan farkla kazandığı Kansas bile son haftalarda çekişmeli hale geldi. Kansas 1932, Teksas da 1988’den bu yana senatoya Demokrat göndermedi.
Özellikle bu iki eyalette olası bir Demokrat zaferi çok daha geniş çaplı bir ‘mavi dalga’nın işareti olabilir.
Senatoda 50-50 eşitlik çıkması durumunda belirleyici oyu Cumhuriyetçi Başkan Yardımcısı JD Vance kullanıyor.
Amerikalı seçmenin gündemi ne?
Yakıt, gıda, konut ve sağlık hizmetlerindeki fiyat artışlarıyla boğuşan Amerikalı seçmenlerin başlıca gündemi ekonomi.
Pew Research Center’ın 8 Ekim’de yayınladığı ankete göre seçmenlerin yüzde 84’ü ekonominin oy tercihlerinde ‘çok önemli’ olduğunu söylüyor. AP-NORC’un seçim öncesi anketinde de ekonomi ve hayat pahalılığı seçmenlerin öncelikli iki konusu olarak öne çıktı.
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a karşı başlattığı savaş, akaryakıt fiyatları üzerinden enflasyonun sıçramasına neden oldu. ABD Merkez Bankası’nın (Fed) yüzde 2’lik hedefine karşılık yıllık enflasyon eylülde yüzde 3,4’ten yüzde 3,7’ye yükseldi. Eylüldeki artışın yarısından fazlasını oluşturan benzinin fiyatı yıllık bazda yüzde 34’ün üzerinde arttı.
Demokratlar ayrıca Trump’ın başka ülkelere gözdağı vermek için kullandığı gümrük vergilerinin Amerikalılar için de fiyatları yükselttiğini söylüyor.
İran savaşı fiyatlar üzerindeki etkisinin ötesinde başlıbaşına bir seçim başlığına da dönüştü. Birçok Amerikalı seçmen ABD’nin İsrail’e koşulsuz desteğine karşı çıkıyor. Pew Research Center’ın araştırmasına göre Amerikalıların yaklaşık yüzde 65’i Trump’ın İran’daki askeri harekatı yönetme biçimini onaylamıyor.
Öte yandan bölgedeki ABD üslerinin aldığı hasarlar ayrı tutulduğunda bile savaşın ABD’ye maliyeti 47,1 milyar dolara ulaşıyor.
Oy sayımında neden sorun çıkabilir?
Seçim yetkililerine göre kıl payı geçecek yarışlar sırasında seçmen uygunluğu, oy sayımı ve sonuçların onaylanması konusunda anlaşmazlıklar çıkabilir. Yetkililere göre uzun kuyruklar, oy makinelerindeki arızalar ya da partilerin sandık gözlemcilerinin itirazları da davalara yol açarak sonuçları geciktirebilir.
Trump yönetimindeki adalet bakanlığı, seçim günü ülke genelinde yaklaşık bin seçim izleme görevlisi konuşlandırmayı planlıyor. Bu sayı bir önceki ara seçimlerdekinin yaklaşık üç katı. Bazı yerel yetkililer bu adımın seçmenleri yıldırabileceğinden endişeli.
Seçim sonuçlarını tanımamakla nam salan Trump, 27 Ekim’de ara seçim sonuçlarına saygı gösterip göstermeyeceğine ilişkin soruyu ”Gösteririm, eğer seçimler hilesiz olursa” diye yanıtlamıştı.
Trump, 6 Ocak 2021’de Joe Biden’ın başkanlık zaferinin onaylanmasını önlemek için seçmenlerini Kongre baskınına kışkırtmakla suçlanmıştı.
Pew Research Center’ın 20 Ekim’deki anketine göre Cumhuriyetçi seçmenlerin yüzde 19’u oy kullanma hakkı olmayanların oy vermesi ya da hileli oylar konusunda kaygılı. Demokrat seçmenlerin yüzde 11’iyse Trump yönetiminin seçim idaresine müdahalesini, yüzde 10’u da oy kullanma hakkına sahip kişilerin sandıktan alıkonmasını başlıca endişe olarak gösteriyor.
Finansman üstünlüğü sandığa yansıyacak mı?
Cumhuriyetçiler bu seçim döneminde belirgin bir mali üstünlüğe sahip. Televizyon ve radyo yayınları Demokrat adayları kimi zaman acımasızca hedef alan reklamlarla dolup taştı.
Cumhuriyetçiler toplam harcamada birkaç yüz milyon dolar önde.
Gelgelelim seçmenlerin hayat pahalılığı ve İran savaşı gibi dertleri, Cumhuriyetçilerin seçim kampanyasındaki ekonomik üstünlüğünden daha belirleyici olabilir.
Federal Seçim Komisyonu (FEC) verilerine göre Trump, büyük bölümü MAGA Inc. adlı süper PAC’i aracılığıyla olmak üzere 277 milyon dolardan fazla harcadı. Bu para son haftalarda genellikle kaybetme ihtimali yüksek Cumhuriyetçi adayların kampanyalarına aktarıldı.
Dünyanın en zengin insanı ve Tesla CEO’su Elon Musk ise Cumhuriyetçi adayları desteklemek için ara seçim sürecinde yaklaşık 474 milyon dolar harcadı.
Sonuçlar ne zaman belli olacak?
ABD’de seçim gecesi Türkiye’de 4 Kasım sabahına denk geliyor. İlk sonuçlar Türkiye saatiyle 02:00 civarında gelmeye başlayacak.
Fakat kıl payı geçen yarışlar, erken ve posta yoluyla kullanılan oyların sayımına ilişkin eyaletten eyalete değişen kurallar, olası yeniden sayımlar ya da hukuki itirazlar kesin sonucu geciktirebilir.
