Seçmediğimiz hayatlar
S

Virginia Woolf’un ‘Mrs Dalloway’ romanında Clarissa Dalloway, yıllar önce Peter Walsh ile başka bir hayat kurmuş olsaydı nasıl yaşayacağını düşünür. Verdiği karardan bütünüyle pişman değildir. Yine de seçmediği hayat, yaşadığı hayatın içinde varlığını sürdürür.

İnsan yaşadığı hayatı gerçekten kendisi mi seçiyor? Yoksa başkalarının uygun gördüğü hayatı zamanla kendi istediği hayat sanmaya mı başlıyor?

Kimin arzusu?

Bir insanın evlenmek istemesiyle, evlenmemiş biri olmak istememesi aynı şey değil. Kalabalık bir sosyal çevre arzulamakla, az arkadaşı olduğu için kendisini yetersiz hissetmek de öyle. Hayatından memnun biri, arkadaşlarının evlilik haberleri arttıkça huzursuzlanabilir. Yalnız vakit geçirmekten hoşlanan biri, hafta sonlarını evde geçirdiğinde hayatı kaçırdığını düşünebilir. Oysa yaşamlarında değişen bir şey yoktur. Değişen, kendi hayatlarına başkalarının gözünden bakmaya başlamalarıdır.

Birçoğumuz neyi istediğimizden önce, hangi isteklerimizin kabul göreceğini öğrenerek büyüyoruz. Çocukken hangi başarılarımızın ailemizin yüzünü güldürdüğünü, hangi davranışlarımızın hayal kırıklığı yarattığını izliyoruz. Özellikle sevginin başarıya veya uyuma bağlı hissedildiği ailelerde çocuk, kendi ihtiyaçlarını tanımaktan önce başkalarının beklentilerini okumakta ustalaşabilir. Yetişkinliğinde herkesin ne istediğini bilir; kendisinin ne istediği sorulduğunda ise duraksar. Çünkü yıllarca başkalarının beklentilerine göre hareket etmek, kişinin kendi arzularıyla kurduğu ilişkiyi zayıflatabilir.

Bunun için baskıcı bir ailede büyümek de gerekmiyor. Çocuğunun iyiliğini isteyen bir aile, kendi mutluluk tarifini ona miras bırakabilir: İyi bir üniversite, saygın bir meslek, düzenli bir gelir, güvenli bir evlilik. Çocuk bu hedeflere ulaşmak için büyük emek verebilir. Ne var ki bir hedefe çok emek vermiş olmak, onun gerçekten kendisine ait olduğunu göstermiyor. İnsan mizacına uygun olmayan bir meslekte yıllarca başarılı olabilir; her sabah işe giderken hissettiği isteksizliği de nankörlük sanıp kendisine kızabilir.

Dışarıdan gelen onay, kişinin kendi tatmin duygusunun yerini aldığında başarı rahatlatabilir ama doyurmayabilir. Üniversiteyi bitirmek yetmiyor, iyi bir iş bulmak gerekiyor. İş bulunuyor, kazanç karşılaştırılıyor. Her hedefin ardından yenisi beliriyor. Böyle bir döngüde kişi, ortada görünür bir başarısızlık yokken neden huzursuz olduğunu anlamakta zorlanabilir.

Neye geç kaldık?

İnsan kendisine ait olmayan bir hedefi benimsediğinde, ona ulaşamamak da kişisel başarısızlık gibi hissedilebilir. Üstelik bazı hedeflerin hangi yaşta gerçekleşmesi gerektiği de önceden belirlenmiş gibi. Otuz yaşında ne yapmak istediğini bilmemek, otuz beşinde düzenli gelir elde edememek, kırkında beklenen aile düzenini kurmamış olmak huzursuzluk yaratabilir. Sanki herkesin yetişmesi gereken bir tren var ve bazıları peronda kalmış. İşin ilginç tarafı, insanın bazen hiç binmek istemediği bir treni kaçırdığı için üzülmesi.

Gelişim psikoloğu Bernice Neugarten’ın tanımladığı sosyal saat kavramı, hayatın dönüm noktalarının hangi yaşlarda gerçekleşmesi gerektiğine ilişkin toplumsal beklentileri anlatır. Zamanla bu beklentiler, kişinin kendisini değerlendirdiği ölçütlere dönüşebilir. Bir arkadaşının ev aldığını öğrendiğinde kendi yaşam koşullarını, bir başkasının terfi haberini duyduğunda mesleki konumunu sorgulayabilir. Aynı yaşta olmak ise aynı hayatı istemek veya aynı imkânlara sahip olmak anlamına gelmiyor.

Gecikmişlik duygusu utançla birleştiğinde daha da yıpratıcı olabilir. Kişi ulaşamadığı hedefe üzülürken başkalarının gözünde nasıl göründüğünü de düşünür. Aile toplantısında mesleğiyle ilgili sorulan sıradan bir soru bile kendisini savunması gerekiyormuş gibi hissettirebilir. Böyle durumlarda acı veren yalnızca sahip olamadıkları değildir; bunların kendi değeri hakkında ne söylediğine ilişkin düşünceleridir. Başkalarının hayatındaki gelişmeler, kişinin eksiklerini gösteren bir karneye dönüşür.

Öte yandan her gecikmişlik hissini toplumsal baskıyla açıklamak doğru değil. Maddi güvencesi olmayan birinin gelir kaygısı, çocuk isteyen birinin biyolojik sınırlarla ilgili endişesi veya yakın ilişki arzuladığı hâlde yalnız kalan birinin üzüntüsü gerçek ihtiyaçlarla bağlantılı olabilir. Karşılanmamış bir ihtiyacın acısıyla başkalarının beklentilerine yetişememenin utancı aynı şey değil. Bunlar birbirine karıştığında insan, neyin eksikliğini yaşadığını anlamak yerine hangi boşluğu doldurması gerektiğini çevresine bakarak belirleyebilir.

Farklı olmak sorun mu?

Başkalarının beklentilerine yetişememek insanı yetersiz hissettirebilir. Ancak bazen kendisini sorgulaması için bir hedefe ulaşamamış olması bile gerekmiyor; çoğunluğun tercih etmediği bir hayatı yaşaması yeterli. Evlenmek istemeyen birinin bağlanma problemi olduğu düşünülebiliyor. Az sayıda arkadaşı olması sosyal beceri eksikliğiyle, kariyerinde yükselmek istememesi motivasyon eksikliğiyle açıklanıyor. Buna karşılık sürekli insanlarla birlikte olma ihtiyacı duyan veya kendisini yalnızca mesleki başarısıyla değerli hisseden kişiler aynı kolaylıkla sorgulanmıyor. Açıklama yapması beklenen, çoğunluğun yaptığını yapmayan kişi.

Psikolojik kavramların gündelik hayatta yaygınlaşması bu durumu daha karmaşık hâle getirebiliyor. Yalnız yaşamayı tercih eden birine ‘kaçıngan bağlanma’, sosyal ortamlardan uzak duran birine ‘sosyal kaygı’ atfetmek, kişinin hikâyesini dinlemeden davranışına neden bulduğumuz hissini yaratıyor. Bilimsel görünüşleri nedeniyle bu açıklamalar sıradan önyargılardan daha ikna edici olabiliyor. Böylece psikolojik kavramlar, insanları anlamaya yarayan araçlar olmaktan çıkıp onları yerleştirdiğimiz çekmecelerin etiketlerine dönüşebiliyor.

Sürekli sorgulanan bir tercih, zamanla kişinin kendi gözünde de şüpheli hâle gelebilir. Daha önce huzur duyduğu yalnızlığını sorun gibi görmeye, işinden memnun olmasına rağmen daha fazla kazanmak istemediği için kendisini suçlamaya başlayabilir. Başkalarının tepkileri kişinin kendisiyle ilgili değerlendirmelerine karıştıkça, başlangıçta sıkıntı vermeyen bir yaşam biçimi ruhsal yüke dönüşebilir. İnsan bazen seçtiği hayat yüzünden değil, onu sürekli savunmak zorunda kaldığı için yoruluyor.

Ama alışılmışın dışındaki her tercihi özgürlük veya ruhsal sağlıklılık göstergesi saymak da yanıltıcı. Bir insan yalnız yaşamaktan memnunken bir başkası yakınlık arzuladığı hâlde incinmekten korktuğu için ilişkilerden uzak durabilir. Dışarıdan bakıldığında ikisi de yalnızdır ama yalnızlıklarının hayatlarındaki işlevi farklıdır. Bu nedenle kişinin yaşadığı sıkıntıya, davranışının esnekliğine ve hayatını nasıl etkilediğine bakmak gerekir. Çoğunluğun dışında yaşamak tek başına psikolojik bir sorun olmadığı gibi, çoğunluğa benzemek de ruhsal sağlığın kanıtı değildir.

Karşı çıkarak bağlı kalmak

Başkalarının beklentilerine uymak kadar, onlara sürekli karşı çıkmak da insanı kendi isteklerinden uzaklaştırabilir. Bazı insanlar çoğunluğun seçimlerini küçümseyerek kendilerini daha özgür hisseder. Evlenmeyi özgürlüğünden vazgeçmekle, kurumsal bir işte çalışmayı cesaretsizlikle, geniş bir arkadaş çevresini yüzeysellikle eş tutarlar. Bir tercihin yaygın olması, onu yapan kişinin kendisini tanımadığı anlamına gelmiyor. Başkalarının hayatını küçümsemek, kimi zaman kendi seçimlerinin doğruluğuna inanma ihtiyacından kaynaklanıyor.

İnsan kendi tercihinden emin olmadığında, başka bir hayatın da anlamlı olabileceğini kabul etmekte zorlanabilir. Bu durumda değersizleştirme, kırılgan benlik değerini korumanın yolu hâline gelebilir. Yıllarca kurumsal hayatı küçümseyen biri, düzenli bir işin güvenliğini özlemeye başladığında bunu kendisine itiraf edemeyebilir. Çünkü bir zamanlar özgürlük saydığı şeyin artık ona iyi gelmediğini kabul etmek, kendisi hakkında kurduğu hikâyeyi de sorgulamasını gerektirir. Başkalarının tercihlerine yönelik küçümseme, kimi zaman kendi tercihine duyduğu şüpheyi bir süreliğine susturur.

Bu karşıtlık bazen çocuklukta kurulan ilişkilerin yetişkinlikte aldığı yeni bir biçimdir. Ailesinin beklentileri altında büyümüş biri, kendisinden beklenen her şeye karşı çıkmayı bağımsızlık sanabilir. Ailesinin onaylayacağı mesleği, gerçekten ilgisini çekse bile seçmeyebilir. Çünkü artık ne istediğinden çok, kime benzemek istemediğiyle ilgileniyordur. İnsan ailesinin çizdiği yoldan çıkmış olabilir ama hangi yöne gideceğine karar verirken hâlâ o yola bakıyordur.

Seçmediğimiz hayatlar

Başkalarının beklentilerinden bağımsız karar verebilmek, insanın kendi seçimleriyle ilgili bütün çelişkilerini ortadan kaldırmıyor. Gerçekten istediği hayatı yaşarken de başka bir hayatın özlemini duyabilir. Çocuk sahibi olmamayı bilinçli olarak seçmiş biri, arkadaşının çocuğuyla kurduğu yakınlığı gördüğünde hüzünlenebilir. Mutlu evliliği olan biri, yalnız yaşadığı yılların bağımsızlığını özleyebilir. Bu duygular kolayca pişmanlıkla karıştırılıyor. Oysa bir seçimin doğru olması, vazgeçilen ihtimallerin hiç özlenmeyeceği anlamına gelmiyor.

Her seçim, başka koşullarda olabileceğimiz insanlardan da vazgeçmeyi gerektiriyor. Başka şehirde yaşasaydık nasıl biri olurduk? Farklı meslek seçseydik hangi yönlerimiz gelişirdi? Psikanalist Adam Phillips, ‘Missing Out’ adlı kitabında yaşadığımız hayatın yanı sıra yaşayabileceğimizi düşündüğümüz hayatların da zihnimizde varlığını sürdürdüğünü anlatır. Ama bu hayatların önemli bir avantajı var: Gerçek hayatın hayal kırıklıklarıyla hiç karşılaşmamış olmaları. Seçmediğimiz ihtimalin yalnızca güzel taraflarını düşündüğümüzde, yaşadığımız hayatı hiç sınanmamış bir hayatla karşılaştırıyoruz.

Bazı insanlar bu kayıpla yüzleşmemek için karar vermeyi erteliyor. Bir ilişkiye bağlanırsa başka ihtimalleri kaybedeceğini düşünüyor, meslek değiştirmek istese de yanlış seçim yapmaktan korktuğu için harekete geçemiyor. Bütün seçeneklerin önünde durduğuna inanmak rahatlatıcı gelebiliyor. Çünkü karar vermediği sürece hiçbir ihtimalden bilinçli olarak vazgeçmemiş oluyor. Ancak insan bazen hiçbir kapıyı kapatmamak uğruna hiçbirinden içeri giremiyor. Beklerken bazı ihtimaller de kendiliğinden ortadan kalkıyor.

Hiçbir hayat bütün ihtiyaçlarımızı aynı anda karşılamıyor. Ebeveynlik yakınlık yaşatırken özgürlüğün bazı biçimlerini sınırlayabilir. Yalnız yaşamak bağımsızlık sağlarken hayatı biriyle paylaşmanın özlemini getirebilir. Mesleki başarı başka ilgi alanlarına ayrılabilecek zamanı azaltabilir. Dolayısıyla insanın başka bir hayatı düşünmesi, mutlaka yanlış yerde olduğu anlamına gelmiyor. Bazen yalnızca seçtiği hayatın sınırlarıyla karşılaşıyor.

Clarissa Dalloway de geçmişine döndüğünde yalnızca verdiği kararları değil, geride bıraktığı ihtimalleri düşünüyor. Yaşadığımız hayatı severken gerçekleşmemiş bir başka hayatın yasını da tutabiliriz.