Diken bu hafta okumaya değer üç kitap eleştirisini derledi.

Bu hafta seçtiğimiz kitap eleştirileri ve özetleri şöyle:
- Umut Kaygısız’ın ‘İyi Kız’ adlı Aria Aber romanı eleştirisi (Çeviren: Şirin Etik, İthaki Yayınları).
- Berrin Yelkenbiçer’in ‘Kayboluş Kitabı’ adlı İbtisam Azem romanı eleştirisi (Çeviren: Zafer Ceylan, Yapı Kredi Yayınları).
- Eylem Eşsizer’in ‘Bunu Kimseye Anlatma’ adlı Deniz Eldam öykü kitabı eleştirisi (Notos Kitap).

Aria Aber, öfkeli yalnızlıklara sığınak bulduktan biraz sonra umudun göz kapaklarına tırmanmasına ses çıkarmayan bir kabullenişle çıkıyor okurlarının karşısına. İyi Kız çok cesur fakat daha bu duyguya gelmeden evvel, kafanız bozuk olduğu zamanlarda dilinize tüneyen bir şarkının kafiyeden uzak duran sözlerini andıran, baş döndürücü bir roman.
…
Hikâye genç bir Afgan kızın, Almanya’daki yaşam koşullarında kendini bir yere koyma çabasını geniş açıdan anlatırken; etnik köken, aidiyet, cinsiyet, göçmenlik ve sınıf meselelerine ayrı ayrı odaklanıyor. Kahramanımız Nila’yı günlük hayatın boğucu etkisi karşısında kendine has mücadele yöntemleri geliştirmesiyle yavaş yavaş ama oldukça derinden tanıyoruz.
Sanata olan ilgisi onu bir şekilde karşı konulması zor çekicilikte, genç bir yazarın karşısına çıkarınca, durum saplantılı bir tutkuya dönüşmekte geç kalmasa dahi, alışılagelen davranışları imha etmekte zorlanmayan ve kolayca ezber bozan bir karakterle burun buruna gelmemizi sağlıyor.
Öyle ki, mevcut hayatını yıkmaktan haz duyan ve yeniden var oluşu biçimlendirmek için başkalaşım geçirmeye gönüllü, arzularını en üst seviyede yaşarken gözünü budaktan sakınmayan birinin hayatında esen rüzgârların mağdurlarına dönüşüveriyoruz okur olarak.
…
Nila kimliğinden, daha doğrusu Almanya’da içten içe yükselen Neo-Nazi şiddeti etkisi altındaki insanların gözünden kendisini seyrettiği anlarda gördüklerinden utanç duyuyor. Ve bu duygunun yoğunluğu onu, koşulsuzca kabul edeceği bir öz yıkıma sürüklüyor ki, özellikle anlatının bu kısımları oldukça sert ve etkileyici.
Diğer taraftan yazarın, çağımızın bilindik meselelerinin başında gelen göçmenlik sorununa yaklaşımı da klişeden uzak. Bir toprağa kök salamama, doğduğu ve şu an bulunduğu yerlerin her ikisine de kendini aidiyet hissetmeme veya sürekli kimlik arayışı içinde olma gibi kısır döngülere saplanmadan, mevcut durumu tasvir etme çabası ağır basıyor romanda.
Umut Kaygısız’ın Litera‘daki yazısı

1948’de Büyük Felaket’i yaşıyor Filistinliler. İngilizler bölgedeki mandasını sonlandırıyor ve İsrail’in kuruluşu gerçekleşiyor. Yedi yüz bin Filistinli yerlerinden yurtlarından ediliyor, o günleri büyük felaket (nekbe) olarak nitelendiriyorlar. Kolay mı insanın anılarını, atalarını ve ölülerini bırakıp gitmek zorunda kalması.
O gün bugündür bir toplum olarak görülmüyor Filistinliler; var olmalarına, bir anlatı kurmalarına, seslerini duyurmalarına, kendilerini ifade etmelerine izin verilmiyor. Sadece üzerlerine kurulan İsrailliler değil, dünya izin vermiyor.
Filistinli yazar İbtisam Azem, belki de bu yüzden anlatıcı dilini sürekli değiştirmiş romanda. Filistinli Alâ’nın günlüğünü doğal olarak ben dilinde okuyoruz. Alâ, yeni kaybettiği Haminne’sini yasını tutuyor.
Haminne, Nekbe’de Yafa’yı terk etmeyi reddetmiş ve ömrü boyunca direnmiş bir güzel kadın. Alâ ona duyduğu özlemi anlatıyor günlüğünde, araya Haminne’nin kendi sesindeki anlatımı katılıyor, sonra yine ben dilinde devam ediyor tüm acılar.
Ariel, Arap Alâ’nın arkadaşı olsa da belli belirsiz bir kibrin kenarında duruyor. Siyonizme inancı İngiliz dedesi kadar güçlü değil belki ama tam karşısında da konumlandırmıyor kendini. O coğrafyaya özgü acılardan o da nasibini almış gerçi; babası şüpheli bir helikopter kazasında ölmüş.
Sadece Filistinlilerin değil, kendilerinin de acı çektiğini savunuyor ve konan, yerleşen, sahiplenen ve yönetenlerin safında olmasının getirdiği hakları savunuyor, hatta kullanıyor.
…
Anlatım dilinin ve anlatıcıların neredeyse her bölümde değişmesi okuru zaman zaman yorabiliyor ama yaşananların ağırlığını net bir şekilde anlatmanın belki de en iyi yolu bu.
Her iki tarafa da ses ve söz verilmesi, romanın içeriğini objektif ya da subjektif şeklinde değerlendirilmekten koruyor ama öte yandan insan ister istemez şöyle düşünmeden de edemiyor: Tarih anlatımı tarafsız olmalı evet ama bu bir tarih kitabı değil, yakın tarihin bir coğrafyaya mahsus acılarını ‘içeriden’ anlatıyor, bunlar öyle tarifsiz acılar ki yazara subjektif olma hakkını bile veriyor.
Berrin Yelkenbiçer’in Edebiyat Haber‘deki yazısı

21. yüzyılda bir okurun karşılaştığı en klasik ve talihsiz ayrımlardan biri, modern edebiyat ile geleneksel anlatı arasında tercih yapmaya çalışırken ortaya çıkar. Geleneksel metinler okura büyük bir konfor alanı ve derin bir bağ sunarken günümüzün modern kurmaca metinleri, yeni tekniklerle okuru savunmasız, hatta çoğunlukla anlaşılmazlığın kıyısında bırakır.
Modern öykünün en belirgin özelliklerinden biri ise okuru metnin pasif izleyicisi olmaktan çıkarıp tamamlayıcısı hâline getirmesidir. Boşluklar, suskunluklar, eksiltili anlatımlar ve belirsizlikler aracılığıyla metin, okurun zihninde yeniden üretilir.
Bu anlattıklarımı destekleyen en güzel örneklerden biri, hiç şüphesiz Deniz Eldam’ın Bunu Kimseye Anlatma adlı öykü kitabıdır.
Farklı kesimlerden kadınların türlü hâllerini anlatan on dört öyküden oluşan Bunu Kimseye Anlatma, öfkeli, protest kadınların var olma çabalarına odaklanıyor. Kaybettikleriyle hırçınlaşmış, çabaladıkça daha da dibe batmış kadınların hesaplaşma kararlılıklarını ve bu uğurda neleri göze aldıklarını göstermeye çalışıyor.
…
Bunu Kimseye Anlatma, aykırı olanı görünür kılarak toplumun ve bireyin içselleştirdiği süperego normlarını tek tek sorguluyor ve bunu kimseye anlatma diyerek okuru bu sorgulamaya ortak ediyor.
Peki, nedir bu aykırılık? Bu soruya cevap vermeden önce Julia Kristeva’nın “iğrenç olan” kavramına bir okur olarak aşinalık kazandırmak isterim. Kristeva’nın kuramsal yaklaşımına göre insanı en fazla sarsan şey, dışarıdan gelen tehditten ziyade kendi içinde bastırdığı parçalarla karşılaşmasıdır.
Eldam’ın öykülerinde de karakterler çoğu zaman dış dünyadan çok kendi iç sesleriyle mücadele eder. Bastırılmış öfke, suçluluk duygusu, annelikle ilgili çelişkiler ya da yaşlanan bedenin yarattığı yabancılaşma… Okuru rahatsız eden unsur da tam bu noktada ortaya çıkıyor.
Sineye çektiğimiz, görmezden geldiğimiz noktalarda bizi asıl rahatsız eden, anlatılan olaylardan çok bu duyguların tanıdık oluşu. Çünkü öyküler, “öteki”nin hikâyesini anlatıyormuş gibi görünse de aslında hepimizin bastırmaya çalıştığı karanlık taraflara ayna tutuyor.
Eylem Eşsizer’in Edebiyat Burada‘daki yazısı