Kadınların her yıl olduğu gibi bu yıl da 25 Kasım vesilesiyle dile getirdiği şiddetsiz bir hayat talebi, sadece erkek şiddetinden korunmak istemeleriyle sınırlı değil. Bu talep, giderek otoriterleşen bir dünyada kadının kendi hayatı, bedeni, emeği ve geleceği üzerinde söz sahibi olabileceği demokratik bir toplumsal düzen talebi anlamına geliyor. Otoriter siyaset, toplumsal hayatı yeniden düzenlerken aileyi siyasal düzenin temel birimi haline getiriyor. Kadınların ve lgbti+ bireylerin haklarını tartışmalı hale getirerek toplumsal cinsiyet eşitliğini bir tehdit olarak sunuyor. Böylece kadınların şiddete karşı mücadele ettiği kamusal alan da giderek daraltılıyor.
25 Kasım, dünyada ve ülkemizde kadınların erkek şiddeti karşısında yaşam hakkını savunduğu, şiddete karşı çıkışlarını dile getirdiği ve erkek şiddeti sonucu hayatını kaybeden kadınları andığı bir gün. Ancak bugün şu soruları sormamız gerekiyor: Şiddetsiz bir hayat talebini yalnızca kadınların maruz kaldığı şiddet türleri ve bunlara karşı alınması gereken önlemler üzerinden konuşmak yeterli mi? Demokratik kurumların, temel hak ve özgürlüklerin ve eşitlik mücadelelerinin alanının daraldığı bir tarihsel dönemde, kadına yönelik şiddeti bu siyasal ve toplumsal koşullardan bağımsız ele alabilir miyiz?
Kadına yönelik şiddetle ilgi veriler, bu meseleyi münferit olaylar ya da bireysel davranışlar üzerinden açıklayamayacağımızı gösteriyor.[1] Şiddet, kadının bedeni, emeği, kararları ve yaşamı üzerinde denetim kuran eşitsiz toplumsal ilişkilerle doğrudan bağlantılı. Dolayısıyla şiddetle mücadele, yalnızca faillerin cezalandırılmasını değil, şiddeti mümkün ve sürdürülebilir kılan toplumsal koşulların değiştirilmesini de gerektiriyor.
Toplumsal cinsiyet eşitliği bir tehdit gibi gösteriliyor
Bugün dünyanın farklı bölgelerinde güçlenen otoriter ve sağ popülist siyasetlerin ortak özelliklerinden biri, toplumsal cinsiyet eşitliğine ve kadın haklarına yönelik itirazları siyasal gündemin merkezine taşıması Geliştirilen politikalar kadınların toplumsal konumunu, bedenini ve üreme hakkını yeniden düzenlemeyi hedefliyor. Geleneksel aile ve kültürel değerler çözüm olarak sunulurken toplumsal cinsiyet eşitliği bir tehdit gibi gösteriliyor.
BM Kadın Birimi ve BM Sosyal Kalkınma Araştırma Enstitüsü’nün (2025) raporu, toplumsal cinsiyet eşitliğine karşı yükselen bu tepkinin yalnızca kadın haklarına yönelik muhafazakâr bir itiraz olmadığını ortaya koyuyor. Bu politikalar, demokratik kurumları, insan haklarını, sosyal adaleti, çoğulculuğu ve eşitlik taleplerini hedef alan daha kapsamlı siyasal projelerin parçası. Toplumsal cinsiyet karşıtı söylemler, siyasal iktidarın merkezileşmesi ve kamusal alanın daraltılması süreçlerinde de çok önemli bir işlev görüyor.
Bu siyasal stratejilerin kadınlar açısından önemli sonuçlarından biri, eşitlik taleplerinin aileye ve toplumsal düzene yönelik bir tehdit olarak gösterilmesi. Böylece kadınların kendi hayatları üzerinde karar verme hakkı, aile ve toplum adına konuştuğunu ileri süren siyasal otoritelerin müdahalesine açık hale getiriliyor. Aileyi koruma söylemi, kadınların aile içindeki eşitsiz konumunun sorgulanması gölgelerken, ekonomik bağımsızlık, boşanma, nafaka, bakım emeğinin paylaşılması ve farklı yaşam biçimlerini seçme taleplerini de tartışmalı hale getiriyor…
Oysa aileyi korumak başka bir şey, aile içindeki eşitsiz güç ilişkilerini korumak başka bir şey. Kadınların şiddete uğradığı bir aile ortamında kalmaya zorlanması aileyi korumak değil, tam tersine aile kurumunu tahrip eden bir yaklaşım. Tam da bu nedenle toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik saldırıları yalnızca kadın hakları alanındaki gerilemeler olarak değil, demokratik toplumun temel ilkelerine yönelik müdahaleler olarak okumak gerekiyor. Kadınların karar verme, örgütlenme, itiraz etme ve kamusal alanda eşit biçimde yer alma haklarının sınırlandırılması, demokrasinin de aşındırılması anlamına geliyor.
Demokratikleşmeye önemli bir katkı

Yurttaşların hayatını etkileyen kararlara katılabilmesi, haklarını kullanabilmesi, iktidarı eleştirebilmesi ve örgütlü biçimde taleplerini dile getirebilmesi demokratik bir düzenin vazgeçilmez koşulları. Bu bağlamda kadın hareketinin şiddete karşı mücadelesi de tarihsel olarak demokratikleşmeye önemli bir katkı sağladı. Kadınlar, şiddetin özel alana ait bir mesele olduğu düşüncesine karşı çıkarak ev içindeki eşitsizliği kamusal ve siyasal bir sorun haline getirerek, devletin aile içinde yaşanan şiddet karşısında tarafsız kalamayacağını savundu. Kadınların şiddetten korunmasına yönelik mevzuat ve uygulamaların bir lütuf değil, insan hakkı olduğunu ortaya koydular. Hukukun, kamu politikalarının ve toplumsal kurumların bu sorumluluğu üstlenmesi için mücadele ettiler ve etmeye devam ediyorlar.
Günümüzde ise bu mücadelenin sürdürüldüğü demokratik alanın kendisi daralıyor. Kadın örgütlerinin ve feminist hareketlerin faaliyetlerinin baskı altında olması, toplantı ve gösteri özgürlüğüne getirilen kısıtlamalar ve eleştirel seslerin kriminalize edilmesi, şiddetle mücadele için gerekli toplumsal dayanışma ve denetim mekanizmalarını zayıflatıyor. Türkiye’nin İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme kararı bunun önemli bir göstergesi. Sözleşmeden çekilmek, kadınların şiddetten korunmasına ilişkin uluslararası güvenceler bakımından çok önemli bir kayıp oluşturdu. Üstelik 6284 sayılı Kanun yürürlükte olmasına rağmen koruyucu mekanizmaların uygulanması konusunda ciddi sorunlar var. Çünkü önemli olan yalnızca hukuki düzenlemelerin varlığı değil, bunların uygulanması için gerekli siyasal iradenin, kamusal kaynakların ve bağımsız denetim mekanizmalarının bulunmasıdır.
Bu nedenle kadın hareketi mücadelesi, hukuki koruma mekanizmalarının ötesine geçiyor. Örneğin, kadın cinayetlerinin ve şüpheli kadın ölümlerinin izlenmesi, faillerin cezalandırılması, koruyucu kararların uygulanması ve kadınların adalete erişimi bu mücadelenin temel başlıklarını oluşturuyor. Mor Çatı, Kadın Cinayetlerini Durduracağız Platformu ve KAMER gibi kadın örgütleri, şiddete maruz kalan kadınlarla dayanışma içinde hukuki, psikolojik ve sosyal destek sunuyor, kadın cinayetlerini izleyerek hesap verebilirliğin sağlanması için çalışıyor.
Hiç kuşkusuz kadınların ekonomik bağımsızlığı, çalışma hakkı, eşit ücret, kamusal kreşler, bakım hizmetlerinin toplumsallaştırılması, barınma ve sosyal güvence olanakları da şiddetsiz bir hayatın koşulları arasında yer alıyor. Çünkü ekonomik bağımlılık ve kamusal desteklerden yoksun bırakılmak, kadınların şiddet ortamlarından uzaklaşabilmelerini güçleştiriyor. Bu nedenle kadınların İstanbul Sözleşmesi’nin yeniden yürürlüğe girmesi ve 6284 sayılı Kanun’un etkin uygulanması talepleri, devletin kadınların yaşam hakkını ve özgürlüğünü güvenceye alma sorumluluğunun çok önemli bir boyutu.
Aynı eşitsizlik siyasetinin farklı tezahürleri
Kadın hareketi aynı zamanda kadınların nasıl yaşayacağına, nasıl giyineceğine, kiminle birlikte olacağına, hangi kimliği taşıyacağına ve kamusal alanda nasıl yer alacağına karar verme yetkisini kendinde gören siyasal ve toplumsal anlayışlara itiraz ediyor. Farklı cinsel kimliklerin hedef alınması, farklı yaşam biçimlerinin kriminalize edilmesi ve kadınların geleneksel aile rollerine geri çağrılması aynı eşitsizlik siyasetinin farklı tezahürleri. Bu nedenle şiddetsiz bir hayat talebi, yalnızca şiddet anında korunmayı değil, şiddetin ortaya çıkmasına neden olan eşitsizliklerin ortadan kaldırılmasını da içeriyor.
Burada feminist mücadelenin demokrasi tartışmalarına yaptığı önemli bir katkı ortaya çıkıyor: Kadınlar yalnızca kendilerine yönelik şiddete ve ayrımcılığa karşı çıkmıyor, hayatlarına dair kimin karar vereceğini, kimin sınır koyacağını ve kimin bu sınırlara itiraz edebileceğini de sorguluyor.
25 Kasım gelirken…
25 Kasım yaklaşırken Demokrasi tartışmalarına bugünün tarihsel ve politik bağlamından baktığımızda şu cümleyi kurabiliriz: Demokratikleşme, iktidarın gücünü sınırlamanın yanı sıra, kimin, kimler adına ve hangi hakla sınır koyabileceğini de sorgulamayı gerektirir. Kadının kendi hayatı üzerinde söz ve karar sahibi olabilmesi, demokratik bir toplumun inşasının temel koşullarından biri. Çünkü otoriter siyaset yalnızca siyasal iktidarı merkezileştirmiyor, toplumsal hayatın sınırlarını da yeniden belirlemeye çalışıyor. Kadınların nasıl yaşayacağına, hangi haklara sahip olacağına, hangi talepleri dile getirebileceğine ve kamusal alanda ne ölçüde var olabileceğine ilişkin sınırlar çiziyor. Feminist hareketin itirazı, tam da bu sınırları kimin, hangi yetkiyle ve kimin adına belirlediğine yönelik.
Bu nedenle 25 Kasım yalnızca kadına şiddete karşı bir farkındalık günü olarak değil, özgürlük ve eşitlik mücadelesinin politik anlamını yeniden düşündüğümüz bir gün olarak ele alınmalı. Şiddetsiz bir hayat talep etmek, kadınların korkmadan yaşayabildiği, özgürce karar verebildiği, ekonomik açıdan bağımsız olabildiği, örgütlenip itiraz edebildiği bir toplum arzusu. Kadına yönelik şiddetle mücadele etmek de hem bu hayatı hem de demokrasiyi birlikte savunmayı ve toplumsal yaşamın bütün alanlarının yeniden inşa edilmesini içerir.
[1] Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun Kadına Yönelik Şiddetin Ortadan Kaldırılmasına Dair Bildirgesi (1993) kadına yönelik şiddeti kamusal veya özel alanda gerçekleşen, kadınlara fiziksel, cinsel ya da psikolojik zarar veren toplumsal cinsiyete dayalı eylemler olarak tanımlıyor. CEDAW Komitesi’nin 35 No’lu Genel Tavsiye Kararı (2017) ise şiddetin yalnızca aile içinde değil, işyerinde, eğitimde, kamusal alanda, siyasette ve dijital ortamlarda da ortaya çıktığını vurguluyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün (2026) değerlendirmesine göre dünya genelinde kadınların yaklaşık üçte biri yaşamlarının bir döneminde fiziksel veya cinsel şiddete maruz kalıyor.