Onu izle, bunu izleme…
Bu yazıda amacım böyle bir içerik değil.
Haftaya değerlendirme yazısı var. Ama bu hafta seyirciyi yazmaya karar verdim.
Yok. ‘Seyirci öyle ya da seyirci böyle değil’ diye, tüketicimize yukardan bakmak değil amacım.
Soru daha büyük ve kendimi çuvaldızla tehdit ediyorum.
Türkiye’de sanat izleyicisini kim yetiştirdi?
Galada bir mikrofon dolaşıyor… Mikrofon kime uzatılsa ‘Harika bir iş!’ diyor… Herkesten aynı cümleyi duyunca beni bir endişe alıyor; herkes beğendi de ‘Gişede barometre kaç gösterecek?’ diye…
Çünkü bazen emekle yapılan üst düzey işler bile, gişede iki seksen yatıyor?
Ancak soruyu başka bir açıdan da sormak gerek. Türkiye’de sanat seyircisini yetiştirebildik mi?
Mektep eğitiminin bu konuda sınıfta kaldığını söylemek mümkün. Okulların tek meselesi, dakikada onlarca aritmetik sorusu çözebilen canlılar yetiştirmek…
Sanat derken öyle uç noktalara da gitmiyoruz; bahsettiğimiz opera/bale/resim değil. Daha kitlesel… Tiyatrodan bahsediyoruz!
2024-2025 sezonu Türkiye’de tiyatrolar 8 milyon 183 bin seyirci ağırlamış.
2 milyon 685 bin İstanbul, Ankara 1 milyon 259 bin, İzmir 414 bin… Bu üç ilin payı toplamda yüzde 54,5 olmuş.
Bursa 288 bin, Adana 210 bin, Eskişehir 110 bin, Van 96 bin, Diyarbakır 70 bin, Şanlıurfa 30 bin seyirciyi kırmızı kadife perdeyle karşılaştırmış. Ancak bir seyirci tek başına üç ayrı oyuna gidiyorsa, sayılara üç kişilik bir iyimserlik katmış oluyor. Bunu da unutmamalı.
Bir önceki sezona göre Adana’da sayı yüzde 29 artmış, Diyarbakır’da yüzde 31 düşmüş. Bir yılda bir şehir sanatı keşfedip öbürü terk mi etti dersiniz?
İstatistikler tek başına her şeyi açıklamıyor.
O şehirde kaç oyun oynanmış, turne grupları gelmiş mi, salonlar ne kadar süreyle açık kalmış? Ve hatta 96 bin giriş, bana Van’da önemli sayıda seyirci olduğunu anlatıyor. Peki ertesi sezon o seyirciye hangi oyunlar gitti?
Penetrasyonu arttıracak ortam var mı? Haftada iki akşam perde açılsın, sonra da halkın tiyatro alışkanlığı zayıf de… Güzel! Dişçi de haftada iki gün açsın sonra da çürükleri halkın alışkanlığına bağlayalım!
Üç beş il ile ne sanat ne tiyatro ne kültür yaygınlaşıyor ya da gelişiyor. Kerameti kendinden makul, düşünceler kalabalığına dahil biçimde yaşanıyor hayat… İler tutar yanı yok!
Tiyatro hikâye izleme alışkanlığı… Drama matematiği… En yakını ve en kötü akrabası televizyon dizileri… Kadınlarda yüzde 92, erkeklerde yüzde 79, 15-24 yaş grubunda yüzde 78,9 izliyor. Bunlar erişim rakamları.
Kimin hangi diziyi beğendiğini, televizyon açık olduğu halde bulaşıkları kimin yıkadığını bilemiyoruz.
Bir sanat oluşumu ‘İnsanlara nasıl ulaşırız?’ diye düşünürken, televizyon baştan itibaren salona yerleşti.
Bu da bahane değil.
Asıl soru ‘Halkı televizyon kanallarında, neyi izlemeye alıştırdınız?’ olabilir mi?
‘Halk bunu istiyor!’
Başka bir şey verdiniz de almadı mı?
Önüne gelen çorbayı içti diye, bir insanın çocukluğundan bu yana yalnızca o çorbanın hayalini kurduğunu düşünmek, aşçıyı fazla kayırmak olur.
Çocuk eve gelip ‘Oyuncu olmak istiyorum’ dediğinde ailelerin olumlu yanıt verme oranı nedir? Bu da başka bir zor soru mu dersiniz?
‘Hobi olarak yapsan!’
Bu cümle bazen çocuğun yeteneği hakkında erken bir karar, bazen de ailenin düzensiz bir gelire destek verip veremeyeceğine dair bir hesaptır.
Ama çocuk da kamera önündeki doksan saniyeyi görüp, öncesindeki iki saatlik provayı görmeyince; oyunculuğu ya da sanatı yalnzca şöhret zannedebiliyor. Aile de haklı olarak şöhret olmanın insan kaynaklarında torpil bulmaya çalışıyor.
Bir konservatuvarın açılması öğrenciye eğitim verir. Mezununa düzenli iş verecek olansa, oyun üreten tiyatroların bolluğudur.
Seyirciyi ise yılda bir şenlik fotoğrafına sığdırmayacak kadar, sık oyun oynayan aynı tiyatrolar yetiştirir. Üç akşam temsil varsa seyircinin önünde üç fırsat, oyuncunun önünde üç iş akşamı vardır.
Bir sonraki ay salon boş olursa, iki taraf da evine döner.
Jean Vilar, 1947’de ‘Avignon’da festivale dönüşecek sanat haftasını başlattı. Tiyatroyu gaz ve elektrik gibi bir kamu hizmeti sayıyordu.
Bizde bu benzetme bir toplantıda yapılsa, muhtemelen ilk soru elektrik faturasını kimin ödeyeceği olur. Yerinde bir soru!
New York Metropolitan Operası 2006’da sinemalara canlı HD yayın yapmaya Mozart’ın ‘Sihirli Flüt’üyle başladı.
Opera, seyircinin kendisine gelmesini beklemek yerine, seyircinin zaten yolunu bildiği bir salona girdi.
Neden şimdi bu sorular? Moda canım… Herkes ‘Neden böyle?’ diye soruyor ya!
Aaaaa şimdi bir de ‘Türk Tiyatrosu mu, Türkiye Tiyatrosu mu’ diye yeni bir soruyla zihinleri karıştırmayın! Sanki önceki bütün soruları kopya çekmeden cevaplayabiliyoruz da! Sıfırcı hocalar gibi ‘Otur bir’.
Sanat kültürünü potansiyel seyirciye verebildik mi? En kolayı kibirle bakmak! İyi haftalar…