Kötü bir cümlenin işaretlerinden biri de -nin, -nun takılı kelimelere abanması. Mehmet Y. Yılmaz’ın köşe yazısı şu cümleyle başlıyor:
“Ekrem İmamoğlu’nun, gelecek seçimde Recep Tayyip Erdoğan’ın rakibi olmaması için adliye eliyle yürütülen operasyonda yeni bir aşamaya geçildi.”
Bu cümleyi -nun -nın tekrarından kurtarıp şöyle kursak daha kolay anlanmaz ve daha güzel olmaz mı:
“Ekrem İmamoğlu gelecek seçimde Recep Tayyip Erdoğan’ın rakibi olmasın diye adliye eliyle yürütülen operasyonda yeni bir aşamaya geçildi.”
(Birinci cümledeki o virgülün saçma olduğuna da dikkatinizi çekerim. Tabii bir çirkinlik abidesinin üstündeki sivilce kimseye batmaz, biliyorum.)
MYY’nin ikinci cümlesi:
“İmamoğlu’nun ‘suç örgütü yöneticisi’ olmakla suçlandığı iddianamenin mahkemeye gönderildiği gün bazı iş adamları sabahın bir vaktinde evlerinden polis marifetiyle alınıp, savcının karşısına çıkarıldılar.”
İkinci cümleyi şöyle kurmaya ne dersiniz:
“İmamoğlu’nu ‘suç örgütü yöneticisi’ olmakla suçlayan iddianamenin mahkemeye gönderildiği gün bazı işadamları sabahın bir vaktinde evlerinden polis marifetiyle alınıp savcının karşısına çıkarıldılar.”
Böylece cümle başındaki ‘nin-nun’ tekrarına gerek kalmıyor. Ayrıca kafa karıştırıcı ‘suçlandığı – gönderildiği’ çirkinliğine düşmüyoruz. Hem edilgen kipten (‘suçlandığı’) kurtulmak da iyidir.
MYY’nin üçüncü ve dördüncü cümlesi:
“Savcının iş adamlarını makamına polis desteğiyle getirmek istemesinin nedeni, tanık olarak sorgulamak isteği.
Gerçekten tuhaf bir durum.”
Üçüncü cümle şöyle olsa:
“Savcı tanık olarak sorgulayacağı işadamlarını makamına polis desteğiyle getirti.”
Böylelikle ‘nın-nin’ tekrarından kaçtığımız gibi ‘istemesinin nedeni … isteği’ abesliğinden de kurtuluyoruz. Hem böylece sonra gelen sade dördüncü cümle de güç kazanıyor: “Gerçekten tuhaf bir durum.” Tanık olarak dinleyeceği insanları polisle getirtmenin ne alemi var?!
Bu nın-nun dikeni yüzünden okuru dolambaçlı bir yola sokuyoruz, aslında hemen anlaşılabilecek içerik için. Bu çok yaygın diken cümleleri nın-nin-nün-nun katarı haline getiriyor. Okuması da zor, anlaması da. Hele cümle uzunsa.
Geçen gün bir haberde de şu cümleye rastladım:
“Yazıda, sözleşmelerde belirlenen sosyal denge tazminatının, yasal sınır olan en yüksek devlet memuru aylığının yüzde 120’sini aşması ve sözleşmelere ek sosyal hakların (izin vb.) eklenmesi, ‘Kamu zararı oluşturacağı’ gerekçesiyle yasaklandı.”
Çok ‘nin’ yok, üç tane (iki tane olsa da fark etmeyecekti bence), yine de bu cümledeki anlamı yakalamak kolay değil. Şöylesi daha kolay anlanır değil mi:
“Sözleşmelerde belirlenen sosyal denge tazminatı, devlet memuru aylığının yüzde 120’si olan yasal sınırı aşamayacak ve sözleşmelere fazladan sosyal haklar (izin vb) eklenemeyecek. Gerekçe, “kamu zararı oluşturmamak”.
Böyle kurunca, doğru, gerekçeyi cümleye yerleştiremiyorsun, gerekçenin cümleden ayrılmaması gerektiğini düşünüyorsan (;) ile bağlayabilirsin tabii. Ama gerekçeyi ayrı cümle yapmak daha etkili, vurgulayıcı değil mi?
Neden böyle oluyor, nin-nun tekerlemesi neden yaygın? Hep aynı tür cümle kurmak yüzünden herhalde, başka kuruluş aramamak yüzünden. Halbuki Türkçenin zenginliği, bir cümleyi kurmanın binbir türlü yolu olması. Bu binbir yoldan en uygununu buldunuz mu güzel yazmış oluyorsunuz.
Beni bu ‘nin’ tekrarı konusunda ilk uyaran, kardeşim Burak’tı. Düşündüm, haklı. Eski yazdıklarım da bir film şeridi gibi aklımdan geçince farkına vardım, dikkat etmiyorumuşum bu ‘nin’ dikenine. Artık kalemin ucuna ‘-nin’ler gelince, cümleyi başka türlü nasıl kurarım, diye başladım düşünmeye.
‘-nin’lerle birbirine bağlanan ifadelerle, cümleciklerle uzun cümleler kurmak ister istemez sözü dolayımlıyor, anlamayı güçleştiriyor. Onun yerine, ‘-nin’leri elzem olduğunda kullanıp kelimeleri mümkün olduğunca çıplak haliyle bırakmak, dolaysız bir anlatım yaratıyor.
Verdiğim haber cümlesine bir daha bakalım. Özellikle cümlenin ‘ve’den önceki ilk yarısında sorun belirgin: özne (sosyal denge tazminatı) ile nesneyi yapan tamlama parçasının (en yüksek devlet memuru aylığı) aynı takıyı alması işleri karıştırıyor. (Gramerciler ve gramer bilen okurlar imdat eylese iyi olacak, ben bu bilgisizlikle sorunu iyi formüle edemiyorum galiba. Biraz daha düşüneyim.) Cümleyi dolaysız kurup berraklığa ermek, gerektiğinde iki fiil kullanmak çok daha kolay anlanır, çok daha etkili.
‘-nin, -nun’ katarları cümlenin anlam yükünü çekmekte zorlanır, iyi bir lokomotif değildir.
OYUN
Kurallar ve puanlama
* Kelimeler en az 4 harfli olmalı
* Aynı harf bir kereden fazla kullanılabilir
* Özel ad yok, mastar yok
Toplam 12 kelime bulacaksın.
4 harfli kelime = 2 puan
5 harfli kelime = 4 puan
6 harfli kelime = 6 puan
7 harfli kelime = 12 puan
Ortadaki harfe 5 puan hediye
İlave her harf 3 puan
7 harfin tümünü kullanırsan 7 puan da hediye.
