Kumar bağlantılı intiharlarda artış gözleniyor. Bağımlılıklarla ilgili çalışmalar yapan uzman psikolog Kinyas Tekin’e göre tek sebep söylemek bilimsel değil. Sedat Peker gibi figürlerden yardım istenmesinin nedeni ise ‘çaresizlik içinde güçlü bir figüre sığınma’ ihtiyacı.
İntihar düşüncesi diğer bağımlılıklardan fazla
Literatür bilgisine göre kumar oynayanların yüzde 70-80’ninde intihar düşüncesi var. Kumarda intihar düşüncesi, girişimleri ve tamamlanmış intiharlar diğer bağımlılıklara göre çok daha fazla.
Kumar bağımlıları genele göre beş ila 15 kat daha fazla intihar girişiminde bulunma riski taşıyor. Türkiye’de kumar bağımlılığına bağlı intihar oranlarına ilişkin kapsamlı ve güncel istatistiksel veriler sınırlı olduğunu belirten Tekin, “Ancak, artan online kumar oynama oranları ve kumarın toplumsal yaygınlığı göz önüne alındığında, bu tür intiharların ciddi bir halk sağlığı sorunu olduğu tahmin ediliyor” dedi.
Sanal kumara çok rahat erişebilmek, borcun hızlı büyümesi, kişinin yardım aramadan önce daha çok kayıp vermesi, intihara itebiliyor.
Sanal kumar, kelimenin tam anlamıyla bir batak. Telefon ve internet kumar bağımlılığı için yeterli. Kumar sitelerini yapanlar, oyunda tutmak ve olabildiğince kaybettirmek için çok farklı ve etkili yöntemler kullanıyor.
Konya’da yapılan bir tez çalışması, pandemi döneminde dijital kumara bağlı ekonomik zorlanmaların intihar vakalarında yüzde 25’lik bir artışa neden olduğunu göstermiş.
Kumar bağımlılığı ile intihar arasındaki güçlü ve karmaşık ilişki var. Tekin, “Kumar bağımlılığına bağlı gelişen umutsuzluk, çaresizlik, utanç ve diğer psikolojik rahatsızlıklar, intihar riskini önemli ölçüde artırıyor” dedi.
Veda videosu
Son zamanlarda kumar borcu olanların, intiharlarından önce ‘veda’ videosu çekmesi dikkat çekiyor.
Tekin sosyal medyada bu tür içeriklerin dolaşmasının kırılgan bireylerde tetikleyici etki yapabileceğini söyledi. Bu tür krizlerde ‘tünel görüşü’ denilen tablo gelişiyor. Kişinin seçenekleri görmediğini ve ‘tek çıkış‘ yanılsamasına girebildiğini belirten Tekin şunları söyledi:
“Oysa çoğu zaman borç yapılandırma, aile desteği, tedavi ve güvenlik planı devreye girse ölümcül noktaya gelmeden süreç yönetilebilir.
Dolayısıyla ‘artış’ konuşulurken ana mesajımız şu: Erken müdahale kanalları güçlendirilmezse kriz ağırlaşır. İntihar bir ‘an’ değil, çoğu zaman ‘süreç’ meselesi. Süreç erken yakalanırsa, hayat kurtarmak mümkün.”
Mesele paradan ibaret değil
Kumarın ağırlaştırıcı etkisi, sadece kayıp miktarıyla ilgili değil; kaybın psikolojik ve sosyal sonuçlarıyla da ilgili. Tekin şöyle devam etti:
“Kişi kaybettiğinde çoğu zaman ‘Hemen geri alayım’ diye oynar. Kayıp büyüdükçe saklar; sakladıkça yalnızlaşır. Bu yalnızlık, duygusal regülasyonu bozar ve kişi daha çok kumara sığınır. Sonra güven kaybı, aile içi çatışma, iş performansı düşüşü ve sosyal izolasyon gelir.
Bu tabloya depresyon, anksiyete, alkol, madde kullanımı ve dürtüsellik eklendiğinde risk katlanır. Yani kumar, bir noktadan sonra ‘para oyunu’ olmaktan çıkar; kimlik, değer, itibar ve ilişkiler üzerinden bir çöküş hissine dönüşür.
Bu çöküş hissi, intihar riskinin psikolojik zeminini de oluşturur. Mesele paradan ibaret değil; ‘çaresizlik’ duygusunun büyümesi.”
Neden videolar çekiliyor?
Tekin intihar etmeden önce video çekmenin birkaç işlevi olduğunu düşünüyor. İlki son kez iletişim kurmak, Yani ‘Biri duysun‘ ihtiyacı. İkincisi, hikayeyi kontrol etme. ‘Ailem suçlanmasın, ben açıklayayım‘ veya ‘Beni yanlış anlamasınlar‘ motivasyonu. Üçüncüsü, suçluluk ve utançla baş etme isteği.Kişi kendini ‘yük‘ gibi görmeye başlayabiliyor. Bunu da videoda rasyonelleştirebiliyor. Dördüncü işlevin örtük yardım çağrısı olduğunu belirten Tekin, “Her veda içeriği kesin kararlılık anlamına gelmeyebilir. Kişi ambivalan (aynı anda zıt duygular hissetmek) olabilir. Bu nedenle klinik açıdan veda videosu, çok ağır bir risk göstergesi” dedi.
Tekin bu videolarının dolaşımının bazı kişiler için tetikleyici olabileceği uyarısı da yaptı ve ekledi: “Konuşmamız gereken şey video değil, o videoyu doğuran çaresizlik zinciridir. Zinciri kırarsak, video hiç çekilmez.”
Domino etkisi yapabilir
Söz konusu intihar videoları, diğer kumar sorunu yaşayanları etkiliyor. Ancak etki iki uçlu olabiliyor. Tekin bir grupta farkındalık yaratarak yardım aramayı tetikleyebileceğini ancak kırılganlarda, özellikle depresyon ve umutsuzluk yüksekse, ‘model alma’ ve ‘normalleştirme’ riski doğurabileceğini söyledi.
Bir başka riskse ‘domino etkisi’ yaratması. Benzer sorunları yaşayan bir bağımlı, videoyu izlediğinde “Bak, o yaptı ve kurtuldu, üstelik herkes onu konuşuyor” diyerek intiharı bir çözüm yolu olarak model alabilir. Tekin, “Sosyal medya, bu trajediyi ‘romantize ederek’ risk altındaki kitleler için eyleme geçme eşiğini düşürür. Yayının dili, doğrudan bir halk sağlığı müdahalesi. Doğru dil, hem bilgilendirir hem hayat kurtarır” diye konuştu.
Sedat Peker’den yardımın ‘psikolojik’ sebepleri
Tekin videolarda suç örgütü lideri Sedat Peker’den yardım istenmesini ise şöyle yorumladı:
“Bunu iki katmanda okumak gerekir. Bireysel psikolojide bu, ‘çaresizlik içinde güçlü bir figüre sığınma’. Kişi kurumsal çözüme erişemediğini düşünür ve ‘Biri beni ve ailemi kurtarsın’ diye bir ‘son çare’ fantezisi kurar.
Toplumsal düzeyde aslında bu bir risk. Eğer kamu anlatısı ‘Ölürsen borcun kapanır’ çizgisine kayarsa, bu tehlikeli bir pekiştirme olur. İntihar düşüncesi olan biri, bunu ‘aileyi kurtarma yolu’ gibi yanlış bir çözüme dönüştürebilir.
Borçla ilgili çözüm, kişinin hayattayken; resmi, sürdürülebilir ve şeffaf mekanizmalarla kurulmalı. Ayrıca yasadışı borç/tehdit varsa konu sadece psikoloji değil, güvenlik meselesi.
Burada tartışmamız gereken kişi değil; topluma yayılan çözüm algısı. Çözüm algısını doğru kurmazsak, riski büyütürüz.”
Tekin bu durumun ‘hukuk dışı bir kurtarıcı‘ arayışı olduğunu vurguladı. Devletin veya bankaların çözüm sunamadığı yerde kişi borçlarını ‘geleneksel/otoriter’ bir figüre havale ederek ailesini güvence altına aldığını sanıyor. Bu taleplerin karşılık bulması (borcun ödenmesi), intiharı ‘ailesini kurtarmak için yapılan kahramanca bir fedakarlık’ gibi gösteriyor. Tekin, “Bu, en tehlikeli motivasyondur çünkü intihar vakalarını dramatik şekilde artırabilir” dedi.
