MESUDE DEMİR
@mesudedemirr
Araştırmalar Türkiye’de yıllar içinde çocuk ve gençlerin cinsel sağlıkla ilgili bilgi düzeyinin düştüğünü ortaya koyuyor.
Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı öğretim üyesi Prof. Dr. Sinem Akgül kapsayıcı cinsel sağlık eğitiminin ailede başlayıp okullarda sürmesi gerektiğini söyledi.
Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü (HÜNEE) ile Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu’nun (UNFPA) yaptığı 2023 Türkiye Gençlik Araştırması temel ergenlik dönemi değişikliklerine ilişkin bilgi düzeyinin bile oldukça düşük olduğunu hatta yıllar içinde gerilediğini (2007’den daha az) göstermişti.
Gençlerin yüzde 16’sı kadınlardaki ergenlik dönemi değişikliklerini bilmediğini belirtirken, yüzde 10’u erkeklerdeki değişikliklerden bihaber. 2007’de bu oranlar genç kadınlar için yüzde 14, erkekler içinse yüzde 18 olarak saptanmıştı.
Düşük bilgi düzeyi 15-19 yaş grubunda daha yüksek oranda.
Erkekler kadınların, kadınlar erkeklerin organlarını bilmiyor
Gençlerin kadın ve erkeklerde ergenlik döneminde meydana gelen fiziksel, psikolojik ve cinsel değişimlere ilişkin bilgi düzeyleri sınırlı.
Kadın üreme organlarını bilmeyen gençlerin oranıyla erkek üreme organlarını bilmeyenlerin oranı aynı (toplamda yüzde 20). Erkeklerin yüzde 23’ü ve kadınların yüzde 17’si kadın organlarını, erkeklerin yüzde 15’i ve kadınların yüzde 26’sı erkek organlarını bilmiyor.
Aynı araştırmaya göre gençlerin yaklaşık yarısı cinsel ilişki, hamilelik ve doğum, cinsel istismar/tecavüz ve doğum kontrolü hakkında herhangi bir kaynaktan bilgi almıyor.
Tek başına bu veriler bile ergen sağlığı ve üreme sağlığı eğitiminin gerçekçi ve yaşa göre yapılandırılması için Sağlık Bakanlığı ile Milli Eğitim Bakanlığı arasında aktif bir işbirliğinin gerekliliğini ortaya koyuyor.
Organlar doğru isimlerle anlatılmalı
Üniversitede Ergen Sağlığı Doktora Programının da başında olan Akgül, konuyla ilgili Diken’in sorunlarını yanıtları.
Akgül “kapsayıcı” cinsel sağlık eğitiminin çocuğun bedenini tanımasıyla başladığını ve erişkinlik dönemine kadar da devam ettiğini söyledi. Çocuk en çok ailesine güvenir. Bu yüzden cinsel eğitimin temeli de ailede verilmeli. Kapsayıcı cinsel sağlık ailede mahremiyet eğitimiyle başlıyor.
Akgül, “Çocuk 3-4 yaşında, kendi bedenini keşfetmeye başlar. O yaşlarda mahrem bölgeleri, hangi dokunuşun doğru, hangisinin yanlış olduğu anlatılmalı. Bedenimizin anatomik bölgelerine doğru isimler verilerek anlatılmalı. Biliyoruz ki doğru terminoloji kullanıldığında çocuğun bedenini tanıma, kendini koruyabilme (istismardan) kapasitesi güçleniyor”
Aileler için iyi kaynaklar var
Akgül ailenin evde sakin, çocuğun kendini hazır olduğunda ve kendini güvende hissettiği bir ortamda eğitimin vermesi gerektiğini söyledi: “Bunun için kullanabilecekleri çok güzel kaynaklar var. Çocuğa cinselliği çok masum şekilde anlatıyor. Ebeveynler önceden görsellere baksın, kendi anlasın. Ebeveyn korkarsa korkusu çocuğa yansır. Çocuğun sorduğu soruların cevabını bilmiyorsa da ‘Ben bunu bilmiyorum ama bakayım’ diyebilir.”
Çocukların kendi bedenlerini tanımasının önemini vurgulayan Akgül şöyle devam etti: “Çocuk bunların utanılacak organları olmadığını öğrenir. Çünkü biliyoruz ki en az hekime başvuru genitoüriner (cinsiyetle ilgili organlar) sistem şikayetlerinde oluyor.
Çünkü hastalar utanır, korkar. Kanayıp kanayıp (adet kanaması) utandığı için hekime hiç başvurmayıp, en sonunda okulda bayılıp gelenler var. Kan sayımında anlıyoruz ki çok ağır anemili ama utandığı için bunu bir türlü dile getirememiş. Eğitimler bunların utanılacak organlar değil, bedenimizin bir parçası olduğunu öğretiyor.”
Hekimler de özenli olmalı
Anne babanın da kendi ve karşı cinsin organlarını iyi bilmesi önemli tabii ki. Akgül’ün anlattığına göre, klinikte bir süre önce bir ergeni muayene ederken tek yumurtalık olduğunu fark etmişler. Önce çocuğa tek testisi olduğunu daha önce fark edip etmediğini sormuşlar:
“İki tane yumurtalık (testis) olması gerektiğini bilmiyor. Sonra annesine sorduk. O da bilmiyordu. Anladık ki erkek bedenini bilmeyen bir anne var karşımızda. Bu çocuk Ankara doğup, büyümüş ama hiç genitoüriner muayenesi yapılmamış. Hekimlere çok iş düşüyor. Çalışmalar çocuk hekimlerinin sadece yüzde 30’unun rutin muayenesi sırasında genital muayene de yaptığını gösteriyor.”
Hekimler cinsel eğitimin bir parçası aslında. Rıza ve mahremiyet kavramlarını öğretmede rolleri var.
Akgül çocuğa genital muayene yapılacağı zaman hekimin bunun için ondan izin istemesi gerektiğini kaydetti: “İzin talebiyle aslında çocuğa bir mesaj veriyor. Çocuk, ‘Bu benim özel bölgem ve benden izin alarak buraya baktı’ diye düşünüyor ve böyle öğreniyor.
Muayenelerde çocukların özellikle de ergenlerin mahremiyetine özen gösterilmeli. Acilin ortasında çocuk muayene ediliyor. Perde bile bulunması yeterli değil. Mahremiyeti olmayan yerlerde çocuklar muayene edilmemeli.”
İnternet ve kendi de bilmeyen akranlar doğru kaynak değil
Çocuk büyüdükçe ergenliğe girişte ve ergenlikte bedende oluşacak değişikliklerle ilgili eğitimler kapsayıcı cinsel eğitimin önemli bir parçası. Birçok çocuk kendi bedeninde oluşacak değişiklikleri, ne zaman olacağını bilmiyor.
Akgül, “Arkadaşına bakarak anlamaya çalışıyor. Oysaki ergenlik kızlarda 8-13, erkeklerde 9-14 yaşa kadar geniş bir aralıkta her an tetiklenebiliyor. Yani aynı sınıfta iki ergenin bedenleri çok farklı olabiliyor. Biz anlatalım, anlatmayalım çocuklar bedenleriyle ilgili merak içerisindeler.
Biz anlatmazsak bu sefer internet, akran gibi kaynaklardan öğreniyor. İnternette arama motoruna yazdığında maalesef cinsel şiddetin olduğu pornografik sitelere yönlendiriliyor.”
Eğitim cinselliği özendirmiyor, korunmayı öğretiyor
“Cinsel eğitim verilirse, cinsellik artar” inancı yaygın. Bunun doğru olmadığını vurgulayan Akgül, “Tam tersine. Kanıta dayalı bulgular, cinsel aktif yaşı düşürdüğü ve cinsel ilişki sayısını artırdığı iddialarının doğru olmadığını ortaya koyuyor. Aksine riskli cinsellikten, bu yolla bulaşan enfeksiyonlardan, istenmeyen gebeliklerden koruyor. ‘Cinsel aktif hayat yaşayın’ demiyor. ‘Yaşayacağınız zaman bunun için hazırlıklı olun’ diyor. Ergen bedeni bedensel ve zihinsel olarak aktif cinsel hayata hazır değildir.”
Çocuklara karşı cinsin bedeni öğretilmeli
Devlet okullarında cinsel sağlıkla ilgili eğitim verilmiyor. Bazı özel okullar vermeye çalışıyor. Akgül buradaki bir başka yanlışa dikkat çekti:
“Kızlara ayrı erkeklere ayrı, kızlara sadece kız bedeninin, erkeğe sadece erkek bedeninin anlatılması doğru değil. Böylece aslında yanlış bir mesaj veriliyor. ‘Onunkini öğrenmemen lazım, o da seninkini öğrenmemeli’. Halbuki her iki cinsiyete, karşı cinsiyetin bedeniyle ilgili de bilgi vermek gerekiyor.”
