Aksi geçen bir günün ardından bir alışveriş sitesinde ‘Satın al’ butonuna basmak ilaç gibi gelebilir. Ama duyguların düzenli olarak satın alma kararlarını yönlendirmesi feci sonuçlara yol açabiliyor.
Zaman zaman kendinizi alışverişe kaptırıyorsanız duyguların satın alma kararlarını ne kadar kolay etkileyebildiğini muhtemelen biliyorsunuz.
İhtiyaç yokken sırf olumsuz duygularla başa çıkmak ya da anlık mutluluk için gözü dönmüş biçimde alışveriş yapmaya ‘duygusal harcama’ deniyor.
Washington Post’a konuşan finans koçu Lindsey Konchar’a göre alışveriş sırasında duyguları elekten geçirmek önemli.
Peki duygular neden alışverişi yönlendiriyor? Kontrolü nasıl ele almalı?
Duyguları kontrol etme çabası
Minnesota Üniversitesi’nde pazarlama profesörü Kathleen Vohs, ‘‘Duygusal harcama, kişinin duygu durumunu muhafaza etmek ya da değiştirmek için para harcamasına deniyor’’ diyor.
Araştırmacılara göre dürtüsel harcama duyguları kontrol etme çabasından doğuyor. Konchar, ‘‘İnsanlar genellikle dopaminin (mutluluk hormonu) peşine düşüyor’’ diyor.
Vohs özellikle can sıkıntısının tetiklediği alışverişin tehlikeli olduğunu vurguluyor. Mağazada ya da sırt üstü uzanırken telefonda alışveriş yapmak, tam da oflayıp puflarken eksikliğini hissettiğiniz türden bir uyarılma sağlıyor.
Mutluluk da insanların gözünü döndürebiliyor. Örneğin yaklaşan bir tatil için dolabı tepeden tırnağa yenileme arzusu ya da bir kutlamada pahalı bir ürüne para saçma isteği aşırı harcamaya neden olabiliyor.
Vohs, mutluyken de mutluluğu sürdürmek niyetiyle insanların alışverişe yöneldiğini söylüyor.
Nasıl başa çıkmalı?
Finans terapisi uzmanları, harcama alışkanlığıyla derdi olanlara pratik tavsiyeler veriyor.
Gelir-gider hesabını atlamayın
Aja Evans, ‘‘Banka hesabınızdaki gelir-gideri iyi bilin’’ diyor. ‘‘İnsanlar genellikle maddi durumları konusunda bilinçsiz hareket ediyor.’’
Banka hesabınızda ne olup bittiğini tastamam bilmek hem bütçenizi yönetmenizi hem de finansal hedeflerinize ne ölçüde yaklaştığınızı görmenizi sağlayabilir.
Bir hafta boyunca harcamalarınızı takip edin
Konchar, danışanlarına bir-iki hafta boyunca telefonda not tutmasını öneriyor. Bu notta her bir harcamanın yanısıra kişinin alışveriş sırasında ve alışverişten sonra ne hissettiği de yazıyor.
Konchar, ‘‘Derdimiz değip değmediğini sorgulamak’’ diyor. ‘‘Söz konusu harcama sizi mutlu mu etti yoksa anlık bir hevesten mi ibaretti?’’
Bu yöntem sayesinde hangi duyguların veya durumların sizi harcamaya yönelttiğini daha kolay fark edebilirsiniz.
İşin püf noktası elbette bir harcama yüzünden kendinize yüklenmek yerine veri toplamaya ve alışkanlıklarınızı fark etmeye çabalamak.
Ödemeden önce duygularınızı elekten geçirin
Evans’a göre duygusal harcamanın önüne geçmenin ideal yöntemi henüz kasaya varmadan duyguların farkına varmak. Ödemeden önce bir durup düşünün; ne hissediyorsunuz, hakikaten neye ihtiyaç duyuyorsunuz?
Canınız sıkkınsa, yalnız ya da üzgün hissediyorsanız önce bu ihtiyacınızı karşılamakta fayda var. Örneğin bir arkadaşınızı aramak, yürüyüşe çıkmak veya duygularınızı kağıda dökmek işe yarayabilir.
Kendinize bir ‘keyif listesi’ hazırlayın
Yeni bir ayakkabı satın almak beyinde dopamin salgılatıyor, evet. Gelgelelim ruh halinizi para harcamadan iyileştirmenin birçok yolu var. Kendinize hatırlatmanız yeterli.
Konchar, size zevk veren aktivitelerden oluşan bir ‘keyif listesi’ hazırlamanızı öneriyor.
“Para harcamadan ya da ufak bir masrafla size iyi gelen şeyler neler’’ diye soruyor Konchar.
Örneğin sevdiğiniz bir diziyi izlemek, doğada yürümek, parkta bir arkadaşınızla iki lafın belini kırmak ya da en sevdiğiniz yemeği pişirmek bu listede yer alabilir.
Evans’a göre bu tür bir listenin elinizin altında bulunması canınız sıkkınken size nelerin iyi gelebileceğini hatırlatabilir.
Bilinçsiz harcamayı zorlaştırın
Yukarıdaki tavsiyeler bir ürünü satın almadan önce durup düşünmeye dayanıyor, fakat söylemesi kolay yapması zor. Evans’a göre harcama sürecinde ufak pürüzler yaratmak da işe yarayabiliyor:
- Kredi kartı bilgilerinizi sitelere ve uygulamalara kaydetmemek
- Gelgel eden indirim habercisi e-postaların aboneliğinden çıkmak
- Tüketime özendiren uygulamaların bildirimini kapatmak
- Mağazaya girmeden önce banka hesabınıza göz atmak
Konchar bir alışveriş sitesinde sepete eklediği ürünleri satın almadan önce, özellikle belirli bir tutarı aşıyorsa, kural olarak 48 saat beklediğini söylüyor. Belki de alışveriş sepetinize dönüp bakmakta fayda var.
