ALİ İHSAN NERGİZ
Üzerinden bir yıldan uzun süre geçmesine rağmen Covid-19’a dair yeni şeyler öğrenmeye devam ediyoruz. Bunlardan biri de ‘uzamış Covid’ ya da post-Covid.
Hastalığa yakalanan birçok birey haftalar bazen günler içinde iyileşiyor. Ancak aylarca bu hastalığın uzun süreli etkileriyle yaşayan kişiler var. İşte bu bireyler ‘uzamış Covid hastası’ olarak biliniyor.
Uzamış Covid’i Sağlık Bakanlığı Koronavirüs Bilim Kurulu üyesi ve İstanbul Tıp Fakültesi Enfeksiyon Hastalıkları Anabilim Dalı öğretim üyesi Prof. Dr. Serap Şimşek Yavuz’la konuştuk.
‘Uzamış Covid’ aslında çok fazla anlaşılamayan bir durum. Bize kısaca ne olduğunu anlatabilir misiniz?
Covid-19’a yakalanmış kişilerde ilk şikayetlerin başlangıcından itibaren dört hafta geçmesine rağmen devam eden ve başka nedeni olmayan çeşitli şikayetler (öksürük, nefes darlığı, aşırı yorgunluk, bilişsel fonksiyonlarda bozulma, tad/koku kaybı vb.) varsa bu klinik durumu ‘uzamış Covid‘ diye adlandırıyoruz.
Uzamış Covid de ‘süregiden semptomatik Covid-19’ (bulguların dört ila 12 hafta devam etmesi) ve ‘post-Covid-19 sendromu’ (bulguların 12 haftadan uzun sürmesi) olarak ikiye ayrılıyor.
‘Uzamış Covid’de görülen şikayetler neler? Covid-19 hastalığından farklı özel semptomlar var mı?
Aslında Covid-19’da karşılaştığımıza benzer şikayetler görüyoruz. En belirgin olanlardan biri genel yorgunluk hali. Bu hastaların eski performanslarına kavuşması uzun sürüyor. Aynı şekilde nefes darlığı, göğüs ağrısı, öksürük, bilişsel fonksiyonlarda bozulma ve endişede artış da sık belirtilen şikayetler arasında. Yoğun bakımda uzun süre kalmış hastalarda o tramvaya bağlı, post travmatik stres bozukluğu dediğimiz psikolojik sıkıntılar gelişebiliyor.
Peki ‘uzamış Covid’ ne kadar uzun sürebiliyor?
Bu hastalık henüz yaklaşık bir yıldır var o nedenle buna kesin bir yanıt vermek mümkün değil. Covid geçirmiş kişilerin bir ila bir buçuk yıl sonra genel sağlık durumlarını ‘uzamış Covid’ açısından araştıran çalışmalar var, sonuçları henüz açıklanmadı. Ama İngiltere’de Covid-19 geçirmiş kişilerin yüzde 20’sinde beş haftadan, yüzde 10’unda ise 12 haftadan uzun süren semptomlar görüldü.
Bizim de gözlemlediğimiz şimdilik bir yıla kadar uzamış semptomların olabileceği yönünde. Burada en önemli konu hastalığın vücutta kalıcı hasar (sekel) bırakıp bırakmayacağı. 2003’te yaşanan SARS salgını sonrasında da araştırılan bir konuydu bu, hastalığı geçirenlerin küçük bir grubunda bazı sekeller kalabileceği bildirilmişti. Yine de kesin bir şey söylemek için henüz erken.
Kimler daha fazla risk altında?
Covid geçirmiş herkeste ‘uzamış Covid’ görülmesi mümkün. Bu hastalığın risk faktörleri henüz tanımlanmış değil. Ama hem ağır hem de hafif geçiren kişilerde bu durum gözlenebiliyor. Bazı çalışmalarda başlangıçtaki semptomların fazla sayıda olması veya nefes darlığı yakınmasının bulunması halinde uzamış Covid tablosunun daha fazla görüldüğü bildirilse de daha güçlü çalışmaların sonuçlarını görmeden kesin bir yargıya varılması mümkün değil.
Bunun gerçekleşmesine neyin sebep olduğunu biliyor muyuz?
Covid-19 birden çok organı ve sistemi etkileyen bir hastalık. Kanda ‘Tromboemboli’ dediğimiz kan pıhtısı hadiselerine yol açıyor, sinir sistemini etkiliyor, akciğerlere hasar veriyor. Akciğerlerde ‘Fibroz’ dediğimiz mekanizmayla akciğer kapasitesini azaltabiliyor. Böyle olunca da hastaların eski hallerine dönmeleri uzun sürebiliyor.
Ayrıca bu işin psikolojik yönü de var. Yoğun bakımda yatan ve ölüm korkusu yaşamış hastalar o deneyimden psikolojik olarak etkilenebiliyor. Yine de tam olarak nasıl etki ediyor hala öğreniyoruz.
Kendi klinik pratiğinizde ‘uzamış Covid’ hastalarıyla ne sıklıkla karşılaşıyorsunuz?
Biz İstanbul Tıp Fakültesi’nde Covid geçiren hastaları taburcu ettikten sonraki 1’nci ve 4’üncü haftalarda ‘uzamış Covid’ yönünden kontrol ediyoruz ve gerektiği durumda tekrar kontrole çağırıyoruz. Aynı şekilde hastaneye yatması gerekmemiş ayaktan takip ettiğimiz hastaları da semptomlarının 3’üncü 4’üncü haftasında görmek istiyoruz. Yukarıda da belirtiğim gibi hastaların yüzde 10-20’sinde ‘uzamış Covid’ tablosuyla karşılaşılabiliyor.
Hasta sayısı fazla olduğu için atlanıyor olabilir ama Covid-19 hastalarına, iyileştikten sonra ve uzamış semptomlar olması durumunda ne yapması gerektiğine dair eğitim vermek büyük önem taşıyor.
‘Uzamış Covid’ hastaları iyileşme sürecinde neler yapabilir?
Covid-19 geçirdikten sonra egzersizin önemi çok büyük. Biz hastalarımıza evde yapabilecekleri nefes egzersizleri ve fiziksel egzersizler hakkında bilgi veriyoruz. Ayrıca nefes darlığı şikâyeti olan hastaların evinde parmaktan oksijen seviyesini ölçen oksimetre cihazlarının bulunması çok önemli. Nefes darlığı oksijen seviyesinde düşme sebebiyle mi oluyor yoksa farklı sebepleri mi var anlamak adına bu yöntemi kullanıyoruz. Açık havada yürüyüşün de faydalı olduğunu biliyoruz. Benzer şekilde dengeli, düzenli beslenme ve iyi uyku da önemli.
Aşılama ‘uzamış Covid’i iyileştiriyor mu?
Amerika’da hastalığı geçirmiş kişilere bir doz mRNA aşısı uyguluyorlar ve bu yönde yapılmış küçük çalışmalar mevcut. ‘Uzamış Covid’ hastalarında aşılama sonrası şikayetlerde azalma görüldüğü saptanmış ancak bu veriler üzerinden bir şeyler söylemek için henüz çok erken.
‘Uzamış Covid’ tedavisi adına Türkiye’de de hastalığı geçiren kişiler aşılanmalı mı?
Biz hastalığı geçirmiş kişileri altı ay geçene kadar aşılamıyoruz çünkü hastalığı geçirmiş olmak altı aya kadar yüzde 80-90 koruma sağlıyor. O yüzden eldeki kaynakları doğru kullanmak adına hastalığı geçirmemiş kişileri aşılamamız gerekiyor. ‘Uzamış Covid’ hastalarını aşılamak ise çok teorik bir yaklaşım olur ve bunun için elimizde henüz yeterli kanıt yok. Yapılabilecek en doğru yaklaşım Covid-19 geçirmiş hastaları nitelikli bir şekilde bilgilendirmek ve iyileşme süreçlerini kolaylaştırmak.
