MESUDE ERŞAN
@mesudersan
mesudeersan@diken.com.tr
Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) son raporunda Türkiye’yi sigarayla mücadelede en başarılı ülkeler arasında göstermesine itiraz geldi. Sağlığa Evet Derneği Başkanı Prof. Dr. Elif Dağlı, son yıllarda mücadelede tavizler verildiğini belirterek, “Tütün kontrolünde başarı öyküsü aramak aşırı iyimserlik” dedi.
Örgütün dün açıkladığı Dünya Sigara Salgını Raporu‘na (MPOWER) göre Türkiye, Brezilya, Hollanda ve Morityus, sigarayla mücadelede en başarılı ülkeler. Çünkü DSÖ’nün tütün kontrol çalışmalarına rehberlik etmesi için tüm üye ülkelere önerdiği altı maddelik MPOWER politika paketini en iyi bu ülkeler uyguladı.
MPOWER’in tütün kontrol önlemlerinin küresel olarak uygulamaya konulmasından bu yana, son 15 yılda sigara içme oranları düştü. Bu düşüş olmasaydı, bugün tahminen 300 milyon daha fazla sigara tiryakisi olacaktı.
DSÖ yanıltılıyor olabilir mi?
Örgütün genel merkezinin ülkelerden aldığı raporları doğru kabul ederek çalışmalarını sürdürdüğünü belirten Dağlı, “DSÖ, MPOWER’ın söz konusu maddelerinin Türkiye’de tamamen uygulandığına dair raporlamalara dayanarak bu açıklamayı yapmıştır. Ancak ülkemizde bu maddelerin uygulanmasıyla ilgili ciddi sorunlar var. DSÖ’ ye sivil toplum örgütlerinin gölge raporlarıyla gerçekleri sunması yararlı olur” dedi.
Yıllardır tütünle mücadelenin içindeki isimlerden Dağlı, Diken’in sorularını yanıtladı. Küresel Erişkin Tütün Araştırması’nın son verilerine göre Türkiye’de erkeklerin yüzde 44,1, kadınların yüzde 19,2, toplam erişkin nüfusun yüzde 31,6’sının sigara kullandığını belirten Dağlı, “Bu oranlar tütün bağımlılığının ülkemizin en sık görülen hastalığı olduğuna işaret ediyor. Tütün tüketimi dünyada azalıyor. Buna karşılık Türkiye, 30 ülke arasında tütün satış hacmi en çok büyüyen ülke” dedi.
Tavşana kaç, tazıya tut deniyor
2022 sonu itibariyle Türkiye pazarında 198 çeşit sigara, 122 çeşit yerli, 47 çeşit yabancı sigarillo, 26 çeşit puro tütünü, 357 çeşit sarmalık tütün, 2721 çeşit nargile tütün çeşidi bulunuyor. Dağlı, ürün çeşidinin bu kadar zenginleştirildiği bir iklimde, tütün kontrolü yapılmasını beklemenin, ‘Tavşana kaç tazıya tut’ demek olduğunu söyledi.
Dağlı, Türkiye’nin tütünle mücadelesini ve bunun MPOWER’a nasıl yansıtıldığını madde madde şöyle anlattı:
Denetim gevşedi
*Tütün kullananlara düzenli ücretsiz bırakma tedavisi sunma hiçbir zaman gerçekleştirilmedi. Seçim ve referandumların birkaç ay öncesine denk gelen çalışmalarla tespit edilmiş kısıtlı sayıda ilaç, kısa bir süre için sağlık kurumlarına bırakıldı. Tütün bağımlıları ücretsiz ilaç tedavisinden yararlanamıyor. Hekimler bu konudaki motivasyonları için performans almıyor. Bırakma tedavisi uygulayan merkezler ve hekimler giderek azaldı. Sigara bırakma hattının başarıları başvuran kişi sayısına göre raporlanıyor. Bu sistemle sigarayı kaç kişinin bıraktığı, sistemin başarı oranı bildirilmiyor.
*Kapalı alanlarda tütün kullanımı yasağı gevşetildi. 2009’da yürürlüğe giren yasak başta iyi denetlendi. Daha sonra ‘açılır-kapanır‘ alanlarla yasaklar delindi. Denetimler yavaşladı. Sadece denetim sayısı ve kesilen ceza miktarı MPOWER’a raporlanmıştır. Sivil toplum olarak yaptığımız çalışmalarda kapalı alanlarda tütün kullanımının yüksek olduğunu, tamamı kapalı birçok işletmeye nargile ruhsatı verildiğini tespit ettik ve bildirdik.
Yasak bütün ürünler raflarda
*Tütün satış noktalarında reklamların denetimiyle ilişkili ciddi sorunlar var. Yasanın çıkmasının üzerinden 15 yıl geçmesine rağmen ilgili yönetmelik çıkmadığı için satış noktalarının kim tarafından, nasıl denetleneceği belli değil. Denetlenmeyen işletmelerde ihlaller her yıl artıyor. Yasak firma ürün standı 2017’de yüzde 71 iken, 2022’de yüzde 80’e yükseldi. 2019’da tütün satış noktalarının yüzde 2’sinde saptanan özel yapım, markanın bir ürününü temsil eden renklerde, ışıklı ve ahşap tütün ürünü satış dolaplarının oranı üç yılda yüzde 31’e yükseldi. Yasak ürünlerin çocukların göz hizasında teşhiri işletmelerin yüzde 96’sında saptandı. Tütün satış noktalarının yüzde 64 ’ünde sigara imalatında yasaklanan mentolün sigaraya enjekte edilmesi için satılan mentol topları ve enjektör seti bulunuyor. İşletmelerin yüzde 65’inde satışı yasak e-sigara, puff bar, nargile tütününün açıkta satıldığı görülüyor.
Sözleşmeye aykırı teşvikler
*Endüstriye teşvik diz boyu. Türkiye’nin taraf olduğu Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi genel yükümlülük maddelerinden Madde 5.3, halk sağlığı politikaları ile tütün endüstrisi çıkarları arasındaki uzlaşmaz çelişkinin altını çizer. Tütün endüstrisine ve tütün yan endüstrisine yatırım teşvikleri vermek Madde 5.3’e aykırı. Ancak 2019-2022 döneminde 53 firmaya KDV istisnası, faiz desteği, vergi indirimi, yatırıma katkı, sigorta primi işveren hissesi, gelir vergisi stopajı, sigorta primi desteği, gümrük vergisi muafiyeti, yatırım yeri tahsisi gibi teşviklerden biri veya birkaçının verildiği saptandı. Bu teşvikler tütün üretimi ve satışını desteklerken tütün kontrolünü sürdürmek kolay olmaz.
Son 10 yılda günlük sigara içme oranı artan tek ülkeyiz
*Tütün kontrolünde yasaların yeterince uygulanmadığı koşullarda toplumda tütün kullanımının düşmesi beklenemez. Keza çeşitli araştırmalar Türkiye’de tütün tüketiminin dünya trendleri tersine arttığını gösteriyor. Türkiye, Avrupa’da erişkinler arasında günlük sigara içme oranı en yüksek ülke. Ayrıca son 10 yılda günlük sigara içme oranı artan tek ülke.
