Demir eksikliği Türkiye’de (ve dünyada) bir halk sağlığı sorunu. Hem sık görülmesi hem de öğrenme, dikkat, çocuklarda gelişim basamakları gibi nörolojik ve bağışıklık fonksiyonları üzerine etkileri sebebiyle son derece önemli.
Demir eksikliği Türkiye’de en sık görülen besinsel eksiklik. Farklı bölgelerde yapılan araştırmalara göre 0-5 yaş grubu çocukların yaklaşık yarısında, okul çağı çocuklarınsa yüzde 30’unda demir eksikliğine bağlı kansızlık var. Dünyada da durum çok farklı değil. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre, her dört kişiden biri demir eksikliğinden muzdarip.
Anemik (kansızlık) olguların yarısında altta yatan neden demir eksikliği.
Her yaşta önemli
Demir, kanda alyuvar adı verilen ve oksijen taşıma görevi olan hücrelerimizin içindeki hemoglobinin yapısında bulunuyor. Eksikliğinde alyuvar üretimi azalıyor. Bu da kanın oksijen taşıma kapasitesini düşürerek yorgunluk, fiziksel ve bilişsel fonksiyonlarda bozulma gibi belirtilere yol açıyor.
Demir eksikliğinin başlıca nedenleri arasında yetersiz demir alımı, bağırsaklardan demir emiliminin bozulması, kanamalar ve artan ihtiyacı (hızlı büyüme, gebelik gibi).
Türk Hematoloji Derneği’nin düzenlediği 51’inci Ulusal Hematoloji demir eksikliğiyle ilgili konuşan Prof. Dr. Şule Ünal Cangül, özellikle çocuklarda demir eksikliğinin en önemli nedeninin hızlı büyümelerine bağlı artan ihtiyaç ve yetersiz demir alımı olduğunu söyledi.
Cangül, “Demir eksikliği için en riskli grup erken çocukluk ve ergenlik dönemleri. Hızlı büyüme demir ihtiyacını da beraberinde getiriyor” dedi.
Kadınlarda adet kanamaları, daha ileri yaşlardaki bireylerde mide-bağırsak kanamaları nedeniyle demir eksikliği görülebiliyor.
Özellikle menstruasyonun (regl) başlamasıyla demir gereksinimi artıyor. Bu yaş dönemindeki çocukların demir eksikliği ve demir eksikliği anemisi açısından yakından izlenmeleri ve gerekli durumlarda demir desteği verilmesi öneriliyor.
Türkiye’de doğurganlık çağındaki kadınlarda demir eksikliği sıklığı yüzde 30’un üzerine çıkıyor. Bu durum özellikle gebelikte artan demir ihtiyacıyla daha da önem kazanıyor ve yüzde 40’lara ulaşıyor.
Yaşlılardaysa beslenme yetersizlikleri ve altta yatan kronik hastalıklar nedeniyle demir eksikliği sıklığı artıyor.
Çocuklarda bu belirtilere dikkat
Çocuk hematoloji uzmanı Cangül’ün verdiği bilgiye göre, çocuklarda demir eksikliğinin en tipik klinik belirtisi yorgunluk, solukluk, çabuk yorulma, ve çarpıntı.
Dikkat çeken diğer belirtilerse şöyle:
- Ağız köşelerinde yaralar
- Ağlarken nefessiz kalma (katılma)
- Çocuklarda, gelişim geriliği ve bilişsel fonksiyonlarda gerileme
- Okul başarısında düşme (anlama ve kavramada zayıflık) ya da iş performansında azalma
- Hafif orta şiddette enfeksiyonların daha sık görülmesi
İlk altı ay sadece anne sütü verilmeli
İlk bir yaşta bebeklere inek sütü verilmesi önerilmiyor. İlk altı ayda sadece anne sütü son derece önemli. Ek gıdalara geçilse de iki yaşına kadar emzirmeye devam edilmesi demir eksikliğinin önlenmesi için elzem.
Kırmızı et, kurubaklagiller, kümes hayvanları, balık, kuru üzüm, koyu yeşil yapraklı sebzeler demirden zengin besinler.
Pekmez kan yapar mı?
Türkiye Beslenme Rehberi’ne (kaynak) göre pekmez glikoz ve fruktoz içeriğiyle sporcular, işçiler gibi enerji ihtiyacı yüksek olan gruplar ile büyüme ve gelişme çağındaki çocuklar için ideal bir besin.
Pekmez kemik sağlığının korunmasında önemli rol oynayan demir, selenyum, bakır ve kalsiyum minerallerini bir arada içeriyor. Bununla birlikte potasyum içeriği sayesinde kan basıncının düzenlenmesine yardımcı olabiliyor.
Bir yemek kaşığı pekmez, demir içeriği sayesinde yetişkin bir bireyin günlük demir ihtiyacının yüzde 20’sini karşılıyor. Özelikle demir eksikliği açısından risk altındaki gruplarda (çocuklar, kadınlar ve gebeler) demir eksikliği anemisinin (kansızlığın) önlenmesine destek olabiliyor.
Ancak glisemik indeksi de yüksek bir besin olduğu için şeker hastaları, insülin direnci olan ve fazla kilolu bireylerin pekmez tüketirken porsiyon konusunda dikkatli olması öneriliyor. Ayrıca aşırı miktarda pekmez tüketimi ishale de sebep olabiliyor.
Yine rehbere göre en fazla demir dut pekmezinde bulunuyor.
‘Demir Gibi Türkiye Projesi’ sürüyor
Sağlık Bakanlığı’nın yaklaşık 20 yıldır uyguladığı ‘Demir Gibi Türkiye Projesi’ kapsamında dördüncü ayından itibaren bir yaşına kadar bebeklere ücretsiz demir veriliyor.
13-24 ay arasındaki,anemisi olan bebeklere demir tedavisi öneriliyor. Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü’ne göre projeyle demir eksikliği anemisi sıklığı bu yaş grubunda yüzde 30’lardan (yüzde 12-80), yüzde 6,3’e geriledi (Kaynak).
Bunun dışında gebelere de (gebeliğin 16’ıncı haftasından doğum sonrası üçüncü aya kadar) demir desteği veriliyor. Gebenin demir eksikliğinin giderilmesi, bebeğinde demir eksikliği, erken doğum, düşük doğum ağırlıklı bebek risklerini de azaltıyor.
