Sırbistan’dan Bangladeş’e, Hindistan’dan Fransa’ya kadar otoriter yönetimlere karşı harekete geçen genç kuşak, yepyeni siyasi ufuklara işaret ediyor.
Brezilya’da milyonlarca kişi videolar paylaşarak ve ‘internet meme’leri (internet geyiği) yayarak örgütlendi. Sırbistan’da gençler sesini duyurabilmek amacıyla Avrupa genelinde bisiklet sürdü, maraton koştu.
Her iki hareket de kendi ülkelerindeki otoriter rejime karşı örgütlenerek seçim kampanyalarında merkezi bir konuma eriştikten sonra uluslararası kamuoyunun dikkatini çekti.
Başka bir siyasi örgütlenme mümkün
Gençlerin öncülük ettiği bu hareketlerin alametifarikası geleneksel siyasi muhalefete karşı gelerek ‘Başka bir siyasi örgütlenme mümkün’ diyebilmesiydi. Öyle ki bu taze siyasi ufuk dünya geneline sirayet ediyordu.
The Guardian’a konuşan Harvard Kennedy School’da siyaset bilimci Erica Chenoweth, ‘‘Z kuşağı ayaklanıyor’’ diyor. ‘‘Belli ki Z kuşağının büyük bir bölümü siyasi sistemlerden medet bulamazken köşede oturup seyirci kalmaktan bıktı.’’
Araştırmacılar 14-29 yaşındakilerin dünya genelindeki 25’i aşkın gösteride rol aldığını söyledi.
Görünen o ki Bangladeş’ten Belçika’ya, İtalya’dan Hindistan’a kadar dünya nüfusunun yaklaşık üçte birini oluşturan Z kuşağı ayaklanıyor. ‘‘Z kuşağı küresel bir siyasi uyanış halinde olabilir’’ diye yazıyor Chenoweth.
Gençler ekseriyetle otoriterliğe ve geleneksel siyasi düzendeki sıkışmışlığa karşı ayaklansa da, rahatsızlık sebepleri ülkeden ülkeye değişiyor: Yolsuzluklar, haksız rekabet koşulları, eğitime yetersiz yatırım, yüksek konut fiyatları, iklim krizi…
Ses getiren ilk gösterilerin çoğu Asya ve Afrika kıtalarında düzenlendi. 2024’te Bangladeş’in Dakka kentindeki öğrencilerin gösterisi ‘başarılı ilk Z kuşağı devrimi’ diye nitelendi.
‘Siyaset hep aynı biçimde, en alışıldık biçimde yapılmak zorunda değil’
İki yıl sonra yaklaşık 6 bin 400 kilometre ötedeki Sırbistan’da yine bir ayaklanmanın başını gençler çekiyordu. Devlet kurumlarını eşle dostla dolduran ve medyaya baskıyı iyiden iyiye artıran muktedirlere direniyorlardı.
Sırbistan’daki öğrenci hareketi ekim sonundaki seçimlerde Aleksandar Vučić’in 14 yıllık iktidarına son verdi, sokakta doğan hareket kendi partisini kurarak nelerin değişmesi gerektiğine ilişkin ayrıntılı bir plan hazırladı, demokratik seçimler neticesinde iktidara yükseldi.
Anayasa hukukçusu ve Diken yazarı Murat Sevinç, ‘Sırbistan’daki gençler bizim muhalif siyasetçiye bir şey söylüyor mu?’ başlıklı yazısında öğrenci hareketini şöyle değerlendirmişti:
‘‘Mesele, siyaset esnafından bıkkın genç insanların kendileri için çizilmiş sınırların dışına; barışçıl yöntemle, iletişim kurarak, çoğulculuğu benimseyerek, karar mekanizmalarını işleterek çıkabilmiş olması. Siyaset bir biçimde, hep aynı biçimde, en alışıldık biçimde, en tutucu biçimde yapılmak zorunda değil.’’
Analistlere göre gençler geçmişte de gösterilere akın ediyordu ama bu seferki örgütlenme biçimi son dönemde görülmemiş nitelikte.
Öyle ki mesajlaşma platformu Discord’daki sunucular ve grup sohbetleri merkeziyetsiz, yani yatay bir örgütlenme imkanı tanıyor. Ayrıca VPN’ler sayesinde otoriter hükümetlerin uyguladığı internet kesintileri aşılabiliyor.
Gençlerin yetiştiği küresel koşulları anlamak şart
Brezilya’da geçen ayki devlet başkanlığı seçimlerinde Luiz Inacio Lula da Silva’nın geri dönüşüne de tam olarak bu güçlü bileşim zemin hazırlamıştı: Sokaktaki gençler ve sosyal medya.
Lula’nın ilk turda sağcı senatör Flavio Bolsonaro’ya karşı ağır bir yenilgi almasının ardından ülkedeki sol kesimde hayal kırıklığı hakimdi. Ta ki Fluminense Federal Üniversitesi öğrencileri Lula’ya destek yürüyüşü düzenleyene kadar.
Kısa süre sonra Lula’nın müttefiki 42 yaşındaki milletvekili Andre Janones, ‘Lula’nın Ordusu’ adlı bir WhatsApp kanalı kurarak milyonlarca kişi topladı.
Nitekim Lula seçim gecesi zafer konuşmasında gençlerin gücünü takdir etti: ”Brezilya’da sokağa çıkarak demokrasiyi savunan kalbi büyük gençlere teşekkürü borç bilirim.”
Tabii gençleri anlamak için yetiştikleri küresel koşulları göz önüne almak gerekiyor. İsrail’in Gazze’deki soykırımı ve birçok Batılı devletin suspus hali, giderek derinleşen iklim krizi, yükselen aşırı milliyetçilik dalgası…
Üstelik İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana uluslararası düzeni öyle ya da böyle ayakta tutan kurallar da birer birer çiğneniyor, çözülüyor. Örneğin ABD Başkanı Donald Trump, bu yılın başında ‘Amerikan çıkarlarına aykırı hareket etmesi’ gerekçesiyle 31 Birleşmiş Milletler (BM) kuruluşundan ülkesini çekti.
Fransa, İspanya, Almanya…
Son haftalarda gençlerin öncülük ettiği protestolar Avrupa’yı da sarsıyor. Fransa’da eylülden beri süren gösteri dalgası 5 Kasım’da yüz binlerce kişinin sokağa inmesiyle en kalabalık gününü geçirmişti.
Fransa’daki hareket hayat pahalılığına ve cumhurbaşkanı Emmanuel Macron yönetiminin süregelen kamu harcaması kesintilerine karşı kısa sürede geniş bir halk hareketine dönüştü.
İspanya’da gençler uygun fiyatlı konut talebiyle çadırlar kurarak çeşitli eylemler düzenliyor. Almanya’daysa kendine ‘Gen Z regelt!’ yani ‘Z Kuşağı halleder!’ lakabını takan bir grubun örgütlediği harekette binlerce kişi hayat pahalılığını protesto etmek, eğitim, sağlık ve iklim eylemine yatırım talep etmek amacıyla sokaklara döküldü.
Paris Uluslararası İlişkiler Okulu Dekanı Arancha González, ”Nedenler farklı ama hepsinin ardında aynı kıvılcım var: Toplumsal sözleşmenin çöküşü” diyor.
Benzer bir hayal kırıklığı Hindistan’daki Hamamböceği Hareketi’nde de görüldü. ‘Hamamböceği’ diye nitelenerek küçümsenen göstericiler, bu ifadeyi benimseyerek Narendra Modi’nin otoriter hükümetine karşı bir direniş hareketi başlattı.
Sosyal medyadan beslenen ve demokratik ideallere dayanan hareket, bu yaz ülkenin eğitim bakanını istifaya zorladı.
‘Güç dağılımını sorguladıkları için devlet şiddetiyle karşılaştılar’
Tabii hareketlerin karşısında devletin şiddet tekelini kullanarak göstericilerin gözünü korkutmaya uğraşan hükümetler var.
Örneğin Fransa’daki avukatlar ve insan hakları kuruluşları, polisin kullandığı silahlar nedeniyle birçok gencin ‘savaşta görülecek ölçüde’ yaralandığını söylüyor. Bangladeş’teyse 2024’teki protestoların ardından BM insan hakları uzmanları, çoğu güvenlik güçlerince olmak üzere yaklaşık bin 400 kişinin öldürüldüğünü, binlercesinin de ağır ve çoğu zaman kalıcı hasarlar bırakacak biçimde yaralandığını açıkladı.
Dünya genelinde sivil özgürlükleri izleyen kar amacı gütmeyen kuruluş Civicus, yakın tarihli bir analizinde şu tespiti yaptı: ”Ekonomik ve siyasi gücün dağılımını sorguladıkları için Z kuşağının öncülük ettiği protestolar istisnasız biçimde devlet şiddetiyle karşılaştılar.”
Civicus’a göre genç protestoculara uygulanan şiddet, nicedir genel kabul gören sistemleri ve kurumları hedef almalarıyla ilişkili.
17 yaşındaki lise öğrencisi Bilal Narjissi özellikle Avrupa’da peyda olan gösteriler konusunda bir hakikatin görmezden gelindiğini söylüyor. Paris’in kuzeyindeki bir banliyöde okuyan Narjissi şöyle diyor:
”Hepimizin hemfikir olduğu tek bir nokta var. Gençlere fazlasıyla çocukmuş gibi davranılıyor, seslerine yeterince kulak verilmiyor.”
