MESUDE DEMİR
@mesudedemirr
Yaşlanma Çalışmaları Derneği’nin (Senex) Yaşlılara Yönelik Şiddet ve İhlallerin İzlenmesi 2025 Yılı Birinci Dönemi Raporunda yaşlılara şiddet, ihmal, istismar ve ayrımcılıklardan oluşan 743 hak ihlali vakası tespit etti.
Son 48 ayda yaşlılara yönelik gerçekleşen hak ihlalleri dikkate alındığında söz konusu dönem derneğin tespit ettiği en yüksek sayı oldu.
Türkiye’de hak ihlaline uğrayan her 10 yaşlıdan altısı yaşamını yitiriyor.
Rapor ocak 2021’den beri hazırlanıyor ve medyaya yansıyan haberlerin günlük taranması, teyidi ve analizine dayanıyor. Raporla yaşlılara yönelik şiddet, istismar, ihmal, hak ihlali ve ayrımcılığın önlenmesi için merkezi ve yerel yönetimler, sivil toplum kuruluşları, akademi ve tüm ilgililer arasında farkındalık oluşturulması amaçlanıyor.
Yaşlılara yönelik hak ihlali vakalarının 215’i ocak, 178’i şubat, 188’i mart ve 162’siyse nisanda gerçekleşti. Tüm hak ihlali vakalarının yarısından fazlası (yüzde 56’sı) ölümle sonuçlandı.
75 yaş üstünün hakları gasp ediliyor
Raporun dikkat çeken diğer bulguları şöyle:
*En fazla hak ihlali Aydın’da yaşandı. Aydın’da 47, Antalya’da 46 Bursa’da 45, İstanbul’da 35 ve İzmir’de 30 hak ihlali tespit edildi. Yaşlılara yönelik olarak Aydın’da yaşanan hak ihlallerinin 33’ü; Antalya’da 25’i; Bursa’da 20’si; İstanbul’da 17’si; ve İzmir’de ise 15’i ölümle sonuçlandı.
*En fazla hak ihlali yaşayanlar 75 yaş üzerindeki yaşlılar oldu (yüzde 44).
*2025 yılı birinci döneminde Türkiye genelindeki yaşlılara yönelik tüm hak ihlallerinin yüzde 35’i yaşlı kadınlara yönelik şiddet, ihmal, istismar ve ayrımcılıklardan oluşuyor. Tüm vakaların yüzde 7’si de yaşlı çiftler.
*Hak ihlalleri 47 ile 98 yaş arasındaki insanlara yönelik gerçekleşmiş. 136 vakadaysa yaş belirsizdi. Yaşı belirtilmeyenler “yaşlı adam” , “yaşlı kadın” , “yaşlı vatandaş” , “yaşlı şahıs” , “talihsiz yaşlı kadın” , “talihsiz yaşlı adam” olarak bildirilmişti.
*Yaşanan şiddet, ihmal, istismar ve ayrımcılıkların yüzde 20’si 64 yaş altındaki yaşlılara yönelikti. 65-74 yaş grubundakilerin oranı yüzde 36 ve 75 yaş üzeri yaşlıların oranı da yüzde 44 olarak tespit edildi. Tüm hak ihlallerinde ortalama yaş 73.
144’ü şüpheli ölüm
*Türkiye’de 2025 yılının birinci döneminde yaşlılar en fazla ihmal sonucu gerçekleşen trafik kazalarıyla karşılaştılar (177 vaka). İkinci sırada şüpheli ölümler var. 144 yaşlının ölümü şüpheli. Yaşlıların yaya geçidi kullanırken yaşadığı trafik kazaların sayısı yüksek.
*Üçüncü sırada yangınlar geliyor. İhmal nedeniyle gerçekleşen yangınların sayısı 95’ti. Yalnız yaşayan ve çoğunlukla yoksul yaşlıların karşı karşıya kaldığı yangınlar dikkat çekti.
*İhmal sonucu gerçekleşen düşme kazaları (55 yaşlı) ve kayıp vakaları (50 yaşlı) da ilk beş hak ihlali arasında sayılıyor. Ardından; dolandırıcılık (37), iş kazası (26) ihmal (21), fiziksel şiddet (17), cinayet (17), ekonomik şiddet (16), intihar (15), hayvan saldırısı (15) ve karbonmonoksit zehirlenmesi (13) geliyor.
*Geri kalan hak ihlalleriyse diğer kategorisi altında toplandı. Bunlar; cinsel saldırı, hırsızlık, gasp, zehirlenme, taciz ve silahlı saldırıdan oluşuyor.
Yaşlıların en fazla yaşam hakkı ve can güvenliği ihlal edildi
*Türkiye’de 2025 yılının birinci döneminde uluslararası sözleşmelere göre 11 ana başlıkta yaşlıların insan hakları ihlal edildi. En fazla yaşam hakkı ve can güvenliği hakkının (444) ihlal edildiğini görüldü. İkinci sırada, güvenlik, şiddet ve suçtan korunma hakkının ihlal edildiğini (156 ihlal) tespit edildi.
*Ayrıca 45 vakada bakım hakkı, 44 vakada barınma hakkı, 34 vakada çevre güvenliği hakkı, 11 vakada temiz havaya, gıdaya, suya ve hijyene erişim hakkı, dört vakada iş sağlığı ve güvenliği hakkı, iki vakada sağlık hakkı, birer vakada ise adalete erişim hakkı, sosyal hizmetlere erişme hakkı, sosyal yaşama katılım hakkı ihlal edildi.
Vakaların 21 ihmal edilmişti. Bu vakalarda yaşlıların yaşam hakları ihlal edildiği gibi, uzun süreli ihmaller kalıcı hak ihlallerine dönüşüyor. Raporda, tıpkı diğer hak ihlallerinde olduğu gibi, ihmallerde de dikkati çeken en sarsıcı yanlardan birisi yaşlıların servet üretemez konuma düşürüldüklerinde daha fazla ayrımcılığa maruz kalması.
Raporda şöyle dendi: “Yaşlı kadınlar, toplumsal yaşamın her alanında daha fazla geride bırakıldıkları için, uzun süreli ihmal edilmeleri sonucunda daha şiddetli ve yıkıcı durumlar ortaya çıkıyor.”
‘Yaşlıydı, ölecekti’ kanısı etkin soruşturmanın önünde engel
Derneğin başkanı ve Akdeniz Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Özgür Arun raporda verileri özetle şöyle değerlendirdi: “Geçtiğimiz yıllarla kıyasladığımızda hak ihlalleri sonucunda can kayıplarının artması dikkat çekici. Şüpheli ölümler yaygınlaşma eğiliminde.
Tüm şiddet, ihmal, istismar ve ayrımcılık vakalarında en fazla etkilenen kesimin tamamının yoksul yaşlılardan oluşması dikkat çekici. Bilhassa dul ve engelli yaşlı kadınların karşılaştıkları şiddet, ihmal, istismar ve ayrımcılık vakalarının tamamı yapısal faktörler nedeniyle ortaya çıkıyor.
Yaşanan kayıpların büyük kısmının alınacak tedbirlerle önlenmesi mümkün. Yaş dostu çevre hizmetlerinin sunumuyla yüksekten düşme, çarpma, yangın, iş kazası ve benzer vakalar önlenebilir.
Ayrıca şiddet ve ihmali engellemek için yetkili kurumların denetimlerini artırması şart. Yargı mensuplarının ve kolluk güçlerinin etkin soruşturma yürütmesi için yaş ayrımcılığı konusunda donanımlı olmaları gerekiyor.
Zira şüpheli ölümlerin genelinde ‘yaşlıydı zaten yaşamını yitirecekti’ ön yargısı nedeniyle etkin soruşturma ve takip yapılmadığı yönünde bildirimler alıyoruz.
Birkaç kişinin iyi niyeti, bir kurumun dikkatiyle yaşlılara yönelik hak ihlallerinin engellenmesi mümkün değil. Yasal düzenlemelere ihtiyaç duyduğumuz kadar, yasaların etkin uygulanması da gerekiyor.”
