PELİN YENİGÜN DİLEK
İstanbul karmaşık bir şehir. Bu karmaşıklığın ekonomik olarak yapısını analiz ederken farklı katmanlara dikkat etmek gerekiyor.
İstanbul’un 2023 ekonomik büyüklüğü 343 milyar dolar. Türkiye GSYH’sının yüzde 32’si. Resmi verilerle 2023’te 16 milyonluk nüfusla kişi başı gelir 21 bin 741 dolar. Kocaeli’nden sonra en zengin ikinci il.
2003 ile 2023 arasında Türkiye’nin nufüsu yüzde 24 artarken, İstanbul’unki yüzde 38 artmış.
İstanbul’un 2023 yılı büyüme hızı yüzde 5,1 ve Türkiye ortalamasıyla aynı; fakat son 10 yıllık büyümesi yüzde 5,4 ile Türkiye ortalamasının üstünde.
2008 ile 2010 arası olduğu gibi, global krizler ve global büyüme oranı İstanbul’un büyümesini Türkiye’nin diğer şehirlerine göre daha fazla etkiliyor.
İstanbul’un Türkiye ortalamasından daha hızlı büyüdüğü yıllardaki (2011-2015) Türkiye’nin ortalama büyümesi yüzde 7,1.
İstanbul’un büyümesinin çok oynak ve Türkiye ortalamasından düşük olduğu yıllardaki (2016-2020) ortalama büyüme yüzde 3,3.
Her sektör eşit değil
İstanbul, Türkiye ekonomisinin yüzde 32’si; fakat sektörler arasındaki ağırlıkta çok büyük farklar var.
Hizmet sektörü hasılasının yüzde 39’u İstanbul’da. Tarım yüzde 0,4. Sanayi ise yüzde 26.
İstanbul’da, bazı sektörlerin GSYH içindeki ağırlığı Türkiye geneline göre çok yüksek boyutlarda: Finans sektörünün yüzde 63’ü, bilgi iletişim sektörünün yüzde 64’ü İstanbul’da.
İstanbul’da tarım, sanayi, inşaat sektörlerinin son 10 yıldaki büyümesi Türkiye ortalamasının altında. Yani ağırlıkları azalıyor.
İstanbul’un büyüme hızını Türkiye’nin ortalamasının üzerine çıkartan sektörler, finans ve bilgi iletişim.
İşgücü verimliliğinde de İstanbul diğer şehirlerin çok büyük farkla önüne geçiyor. OECD verilerinde 2022’de çalışan başına katma değeri İstanbul’da 141 bin dolarken Türkiye ortalaması 79 bin dolar.
Büyüklük ekonomik rekabet avantajı yaratıyor
- Nüfusun yüzde 18’i İstanbul’da; fakat işyerlerinin yüzde 28’i, vergi gelirlerinin yüzde 46’sı, ihracatın yüzde 47’si, ithalatın yüzde 56’sı İstanbul kaynaklı.
- Bankacılık sektöründeki mevduatın yüzde 41’i, kredilerin yüzde 37’si İstanbul’da.
- İstanbul’un İşsizlik oranı tarihsel olarak Türkiye’nin üstünde seyrediyordu; fakat 2022’den beri altında. 2023 sonu Türkiye ortalaması yüzde 9,4; İstanbul yüzde 8,9
- İşgücüne katılma oranı yüzde 57 ile yüzde 53’lük Türkiye ortalamasının üstünde.
- Kadınların işsizlik oranı İstanbul’da yüzde 11,7, erkeklerin yüzde 7,4.
- İşgücüne katılma oranı kadınlarda yüzde 44, erkeklerde yüzde 80.
Büyüklük, sosyo-ekonomik göstergelerde dezavantaj da olabiliyor
İstanbul, Türkiye’de globalleşmenin etkilerini ve akım etkisini en fazla yaşayan şehir. Ekonomik büyüklüğünün bazı alanlarda ezici bir etki yaratması da bu yüzden:
- INGEV’in yerel yönetimleri sürdürülebilir kalkınma hedeflerine göre incelediği İnsani Gelişme ve Sürdürülebilir Kalkınma Endeksi’nde İstanbul toplamda birinci; fakat nitelikli eğitim ve güvenilir şehir alt endekslerinde ortalamanın altında kalıyor.
- İstanbul’daki kadınların durumu Türkiye ortalamalarına göre bir parça daha iyi; fakat INGEV’in endeksinde toplumsal cinsiyet eşitliğinde İstanbul, Denizli, Antalya, Eskişehir ve Ankara’dan sonra beşinci sırada.
- 2014’e kadar İstanbul’un GİNİ katsayısı, yani gelir eşitsizliğini gösteren istatiksel dağılım ölçüsü, Türkiye ortalamasından daha düşük iken, 2014’ten beri daha yüksek seyrediyor. 2024 itibariyle İstanbul, Türkiye içinde gelir eşitsizliği en yüksek bölge.
- İlçe bazlı araştırmalar, İstanbul içinde de hem ekonomik hem de sosyal göstergelerde eşitsizliğin yüksek olabileceğine işaret ediyor: Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın ilçelerin 2021 yılı sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasına göre Türkiye genelindeki ilk beşteki üç ilçe İstanbul’dan (Şişli, Beşiktaş, Kadıköy); ama birinci ve ikinci kademe gelişmiş 240 ilçelik listede İstanbul’un ilçeleri; Sultanbeyli 183, Şile 176, Çatalca 169, Arnavutköy 167’inci sırada.
Rekabet uluslararası olunca işler değişiyor
İstanbul, uluslararası şehirler arasında da anlamlı bir büyüklüğe sahip. AB ekonomilerinden Çekya ile aynı ekonomik büyüklükte; Finlandiya (295 milyar dolar) Portekiz (289 milyar dolar) ve Yunanistan’dan (243 milyar dolar) daha büyük. Dünya Bankası verilerine göre 2023 itibariyle 150 ülke ekonomisinden daha büyük.
Yüzde 32’yle ekonomik ağırlığı en yüksek şehirlerden biri. Ülke içindeki ağırlığı İstanbul’dan yüksek şehirler: Seul (yüzde 52), Atina (yüzde 48), Ottowa (yüzde 39), Tokyo (yüzde 33).
Uluslararası rekabette şehirler karşılaştırılırken, farklı boyutlar göz önüne alına biliniyor. Mesela Japonya’daki Institute for Urban Strategies şehirleri dünyanın dört bir yanından insanları, sermayeyi ve işletmeleri çekme gücüne göre değerlendiriyor ve sıralıyor. Global Güç Endeksi olarak isimlendirilen bu endekste, İstanbul’un diğer 48 global şehire göre en geride, 42’nci sırada bulunduğu alan ekonomi; 6’ncılıkla en iyi olduğu alan ise kültürel etkileşim ve 10’uncu sırada olduğu erişilebilirlik.
Aynı endeks ilginç biçimde, şehirleri farklı grupların önceliklerine göre sıralıyor: Buna göre İstanbul turist öncelikli bileşenlerde 8’inci. ama yüksek vasıflı işgücü açısından 42’nci sırada. Yaşayanları açısından yapılan değerlendirmelerde 33’üncü sırada.
Refah yaratan bir ekonomi için
İstatistikler de gösteriyor ki İstanbul en çok turistlere güzel. İçinde yaşayanlar açısından birçok zorluğu, sıkıntıyı, eşitsizliği ve pahalılığı içinde barındırıyor; ama büyüklüğün verdiği piyasa gücüyle de birçok fırsatı ve çekim alanını Türkiye geneline göre daha fazla yaratabiliyor. O yüzden de geleni gideni hiç azalmıyor, artıyor.
İstanbul büyümeden, Türkiye’nin büyümesi artamıyor; ama amaç gerçekten İstanbul’un sonsuz büyümesi mi olmalı? Ekonominin ezici büyüklüğüne rağmen, bu şehirde yaşamaktan mutlu ve gururlu İstanbulluların oranının artması, asıl kazanç olmaz mı? Globalleşmenin etkisiyle ekonomiyi büyütürken, yaşayanını, çalışanını, doğasını korumak; şaire ‘Yine sen kazandın İstanbul; sen kazandın, ben kaybettim’* dedirtmemek gerek.
Kaynaklar: TUİK, Dünya Bankası, OECD, Institute for Urban Strategies, Statistica, Ingev, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı
*Atilla İlhan – İstanbul Ağrısı
Gelecek haftalarda inceleyeceğimiz illeri bölgesel bir eşit dağılım hassasiyeti ve sizlerin önerisiyle sıraya alacağız. Öncelikli görmek istediğiniz illeri ve illerdeki ekonomik durumla ilgili yorumlarınızı info@diken.com.tr adresine gönderirseniz dikkate alacağız ve sırayı oluşturacağız.
