Meclise getirilecek tütünle ilgili kanun teklifi hazırlığına ilgili sivil toplum kuruluşları (STK) temkinli yaklaşıyor. Sağlığa Evet Derneği Başkanı Prof. Dr. Elif Dağlı, mevcut tütün kanunlarının yeterli olduğunu, yenisinden ziyade bunların uygulanmasına ihtiyaç bulunduğunu söyledi.
Kanun teklifi hazırlıklarına ilişkin çalışmalarda yer alan Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Toker Ergüder, Anadolu Ajansı’na verdiği demeçte, Ocak 2015’ten sonra doğanlara sigara satışının ömür boyu yasaklanmasının planlandığını açıklamıştı. Ergüder, yasakların daha da ağırlaşacağını, 2040’dan sonra Türkiye’de tütün ürünlerinin üretimi ve satışının kökten yasaklanacağını söylemişti.
Mevcut kanun uygulanmadı, tüketim hızla arttı
Dernek bugün yaptığı basın toplantısında, yeni kanun teklifi hazırlığıyla ilgili düşüncelerini paylaştı.
Türkiye’de tütünle ilgili iki temel kanun var. Bunların ilki, 2002 yılı başında yürürlük kazanan, tütün ürünü üretim ve ticaretini neoliberal usul ve esaslar doğrultusunda düzenleyen 4733 sayılı Tütün Kanunu. Bu kanunla, ulusötesi tütün şirketleri Türkiye’yi dünyanın sayılı sigara üretim ve iç ve dış ticaret üssü haline getirdiler. İkincisiyse, 4207 sayılı Tütün Kontrolü Kanunu. Bunun hükümleri iyi uygulanmadı, yetersiz kaldı. Sonuçta sigara satışı, son 12 yılda her yıl yaklaşık yüzde 5 artış hızıyla büyüyerek 2025’te 160 milyar adete ulaştı.
Sağlık Bakanlığı’nın Türkiye Hanehalkı Sağlık Araştırması 2023 verilerine göre Türkiye’de tütün kullanma oranları erkeklerde yüzde 46,1, kadınlarda yüzde 23,6, her iki cins için yüzde 34,8’e yükseldi.
1987’den beri tütün ve nikotin endüstrisine karşı mücadele veren Dağlı, “Tütün kanunlarımız yeterli. Yenisi değil, olanın uygulanması gerekli” dedi.
Başka bir politikanın ‘paravanı’ olmasın
Derneğin paylaştığı bilgilere göre Finlandiya, Yeni Zelanda, İskoçya, İsveç, Kanada, Malezya, Bangladeş, Danimarka, Vatikan, Hollanda, Avustralya, Fransa ve Britanya sonlandırma hedefini açıklayan ülkeler. Bu ülkelerin büyük çoğunluğunda, zaten tütün kullanma oranları inişte, birçoğunda yüzde 12 civarına kadar düşmüş. Ülkeler hedef seçilen tarihte, tüketimi yüzde 5’in altına düşürmeyi hedefliyorlar. Belli bir tarih itibariyle tüm tütün ürünlerinin üretimini ve ticaretini yasaklayan tek örnek: Butan. Ancak, kaçakçılık artışının COVID-19’un sınır aşırı bulaşma riskini artıracağı endişesiyle 2021’de Butan bu düzenlemeden vazgeçti.
Yine dernekten Efza Evrengil, yukarıdaki ülkelerde üretim ve ticaret yasağının olmadığını ancak tüketimi yüzde 5’in altında sönümlendirme hedefleri bulunduğuna dikkat çekti.
Bu politikalara ‘sonlandırma stratejileri’ dendiğini belirten Evrengil, şöyle devam etti:
“Sonlandırma stratejisi gütmek için aslında kanundan çok, plana ve uygulanmasına ihtiyaç var. İki şeyi iyi planlamak gerekiyor. Bir, mevcut tütün kontrolü düzenlemelerini eksiksiz ve doğru uygulamak ve iki, ulusötesi tütün şirketlerinin tütün ürünü arzını büyütmeye devam etmesine ket vurmak ve yeni ürünlerin yasal yoldan piyasaya arzının önünü açma stratejilerini boşa düşürmek.
Yani yeni tütün ve nikotin ürünlerinin üretiminin, iç ve dış ticaretinin, dağıtım ve satışının özel olarak yasaklanması gerekiyor. Uzmanlar tütün salgınıyla mücadele için salgına neden olan yapısal, siyasi ve sosyal dinamiklerin değiştirilmesi gerektiğini söylüyorlar. Başka türlü olmuyor sonlandırma.
İşte bu değişimleri planlamadan, 2040 yasağı da, dumansız nesil de, abesle iştigal, bir istek listesi, belki başka bir politikanın paravanı olarak karşımızda duruyor.”
Yasak için 2033’ü beklemeye gerek var mı?
Ergüder’in açıklamasına göre 1 Ocak 2015’ten sonra doğanlara sigara satışı yasak olacak. 18 yaş altına satış yasağının zaten bulunduğunu hatırlatan Evrengil, şu soruları sordu:
“Demek ki, yasak 2033’te, yani 1 Ocak 2015’te doğanlar 18 yaşına geldiğinde başlayacak. Bu kadar beklemeye ne gerek var? 2027 başında başlatılabilir.
Türkiye’de 18 yaş altında bağımlı hale gelmiş tütün kullanan yüz binlerce çocuk var. Tüketim azalmıyor, artıyor. Satış yasağına rağmen bu çocuklar sigaraya ve diğer ürünlere rahatça erişebiliyor. Bu bağımlı çocuklar 18 yaşına geldiklerinde nasıl uygulayabileceksiniz satış yasağını?
Ve sözü edilen satış yasağı hangi ürünlere yönelik olacak? Britanya’daki gibi e-sigaraların önü açılırsa, tüketim daha da kışkırtılmış olur ve şimdikinden çok daha ağır bir halk sağlığı felaketiyle karşı karşıya kalırız. Türkiye gibi büyüyen bir piyasada, yeni tütün ve nikotin ürünlerini de piyasaya sürmek, çılgınlık olur, akıldışılık olur hatta suç teşkil eder!”
