Birleşmiş Milletler’in (BM) 31’inci Taraflar Konferansı’ndan (COP31 İklim Zirvesi) önce açıklanan Türkiye’nin Milli Enerji 2040 Planı’na sivil toplum kuruluşlarının tepkisi sürüyor.
Doğa koruma ve sağlık alanında çalışan 13 sivil toplum kuruluşunun oluşturduğu Temiz Hava Hakkı Platformu (THHP), enerji yatırımları ve üretim seçenekleri karşılaştırılırken sağlık etkilerinin gözardı edilmesini eleştirdi.
Türkiye 9-20 Kasım’da Antalya Expo Center’da küresel iklim politikalarının konuşulacağı zirveye ev sahipliği yapmanın yanında başkanlık da ediyor.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum COP31 başkanlığını üstlenirken Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen müzakerelerin başında yer alıyor.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın COP31 İklim Zirvesi öncesinde açıkladığı ‘Milli Enerji 2040 Planı’nda ülkenin yüzde 36 elektrikleşmeye ulaşması hedefi ortaya koyulurken fosil yakıttan çıkışa dair bir yol haritası bulunmuyor.
Plana göre Türkiye, kömür yatırımlarını teşvik etmeye, gaz, petrol ve nükleer santral yatırımlarını da artırmaya devam edecek.
Teşviğe değil, çıkış takvimine ihtiyaç var
THHP, Türkiye’nin de aralarında olduğu ülkelerin fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda COP28’de uzlaştığını hatırlattı.
Platforma göre Türkiye’nin COP31’e ev sahipliği yaptığı dönemde kömür desteğini sürdürmesi ve petrol ve gaz üretimini artırmayı hedeflemesi bu uzlaşıyla çelişiyor. Dahası, plan bu haliyle Türkiye’nin kendi 2053 Net Sıfır hedefiyle uyumlu da değil.
THHP ve Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi’nin (CREA) ‘Fosil Yakıtların Türkiye’ye Ağır Faturası: Sağlık Yükü ve Ekonomik Maliyeti’ raporunda Türkiye’nin kömür teşviklerine değil, çıkış takvimine ihtiyacı olduğu belirtildi.
Milli Enerji 2040 Planı’nda fosil yakıt kaynaklı sağlık maliyetinin hesaba katılmadığı öne sürüldü.Yerli kömür santrallerine alım garantileri ve kapasite mekanizmaları yoluyla verilen desteğin sona erdirilmesi istendi. Kamu kaynaklarının yenilenebilir enerji yatırımlarına, kömür bölgelerinde yeni istihdam olanaklarına ve fosil yakıtlardan zarar görmüş bölgelerde ekosistemlerin ve sağlığın iyileştirilmesine yönlendirilmesi talep edildi.
Raporda çıkış takvimine çalışanların ekonomik, sosyal ve sağlık haklarını koruyan ve bölge halkı için güvenceli iş olanakları yaratan bir adil geçiş planının eşlik etmesi gerektiğinin de altı çizildi.
Güneş ve rüzgâr kapasitesini artırma hedefi iyi ama yetmez
Türkiye’de fosil yakıt kaynaklı hava kirliliği yılda yaklaşık 26 bin 500 erken ölüme, 8 bin erken doğuma ve 5 bin 100 yeni çocukluk çağı astım vakasına yol açıyor.
Kirliliğin yıllık ekonomik maliyetiyse yaklaşık 55 milyar dolar. Bu miktar, Türkiye’nin gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 4,1’i demek.
THHP’nin raporunda enerji yatırımları ve üretim seçenekleri karşılaştırılırken maliyet, arz güvenliği ve emisyonların yanısıra sağlık etkilerinin de hesaba katılması istendi.
Ulusal enerji planları için stratejik çevresel değerlendirme ve sağlık etki değerlendirmesi yapılması çağrısında bulunuldu. Sağlık Bakanlığı’nın, halk sağlığı uzmanlarının ve ilgili meslek örgütlerinin de planlamaya başından itibaren katılmasının önemine dikkat çekildi.
THHP, söz konusu planda güneş ve rüzgâr kapasitesini artırma hedefiniyse olumlu karşıladı. Platform bu kapasite artışının, fosil yakıtlardan elektrik üretimi azaldığı ölçüde hava kalitesini iyileştirilebileceğini ve hava kirliliğine bağlı sağlık risklerini azaltabileceğini bildirdi.
Uzun vadede elektrik üretiminin tamamının yenilenebilir kaynaklardan karşılanması gerektiğini belirten platform, bu teknolojiler için gereken mineraller çıkarılırken ve işlenirken çalışanların, yöre halkının ve ekosistemlerin korunmasının temel ilke olması gerektiğini de vurguladı.
Milli Enerji Planı, 2040’ta Türkiye’nin petrol ve gaz tüketiminin tamamının kendi üretimiyle karşılanmasını öngörüyor. Bu hedef, ülkenin petrol ve gaz arama ve çıkarma faaliyetlerinin hem yurt içinde hem de yurt dışında yaygınlaşması anlamına geliyor.
Raporda fosil yakıtların çıkarılması, taşınması, işlenmesi ve yakılmasıyla ortaya çıkan atıkların hava, su ve toprağı kirlettiğine, iklime, ekosistemlere ve insan sağlığına geri dönüşü olmayan zararlar verdiğine dikkat çekildi.
Nükleer santral ‘temiz’ enerji değil
Plan, nükleer enerji kapasitesini 2040’ta 10 gigavata çıkarmayı hedefliyor. Akkuyu’ya ek olarak Sinop ve Trakya’da yeni santraller kurulması gündemde. Küçük modüler reaktörler de uzun vadeli hedefler arasında.
THHP’ye göre nükleer enerji yakıt üretiminden radyoaktif atıkların yönetimine kadar çevre ve sağlık riskleri taşıyor.
Platform, nükleer yatırımlara ilişkin kararların da çevre ve sağlığın bağımsız uzmanların katılımıyla değerlendirilmesini, bu yatırım kararlarının şeffaf ve katılımcı bir süreçle alınmasını istedi.
