MESUDE ERŞAN
@mesudersan
Halen en yaygın Covid-19 varyantı olan Delta, hem yetişkin hem de çocuklarda çok daha bulaşıcı seyrediyor. Enfeksiyonun yetişkinlerde yayılması, çocuklarda da daha fazla görünmesine yol açtı. Hastanelerde ağır hasta yatanlar, aşılanmayan yetişkinlerle henüz aşı olamayan çocuklar.
ABD’nin Los Angeles kentindeki UCLA Çocuk Hastanesi’nde çocuk yoğun bakım uzmanı Prof. Dr. Yonca Bulut, “Aşı elimizdeki en güçlü silah. Yetişkinler için aşı olanağı var. Ancak her yaş çocuk için yok. Yetişkinlerin aşılanması, çocukları da korur” dedi.
Prof. Dr. Bulut, sorularımızı yanıtladı.
Pandeminin başında, Covid-19 çocuklara bulaşsa da daha hafif geçiriyorlar bilgisi vardı. Yeni varyantlar çocuklara daha kolay mı bulaşır oldu?
Delta hem yetişkinde hem çocuklarda çok daha bulaşıcı. Yetişkinler arasında bulaşma ve vakalar artınca doğal olarak çocuklarda daha fazla vaka görülmeye başlandı. Pandeminin başında çocuk vaka sayısı bu kadar fazla değildi. Yetişkinlere göre çocuk vaka oranı daha düşüktü. Ama şimdi hastanede ağır hasta olarak yatanlar maalesef aşılanmayan yetişkinlerle henüz aşı olamayan çocuklar.
Covid-19’un çocuklardaki davranışı ile yetişkinlerdeki arasında fark ya da benzerlik neler?
Yetişkinlerde Covid çok daha ağır seyredebiliyor. Çocuklarda ise genelde hafif seyrediyor, hiçbir belirti göstermeyebiliyor. Farkında olmayabiliyorlar. Bazen sadece burun akıntısı, hapşırma, kırgınlık gibi basit belirtilerle görülüyor. Fakat, nadir de olsa ağır hastalığa da yol açabiliyor. Çocukların hastaneye yatırılması, ventilatöre (solunum destek cihazı) bağlanması gerekebiliyor. Bu nedenle çocukta geçmeyen ateş, öksürük, aşırı halsizlik, nefes darlığı varsa doktora başvurmak gerekiyor. Pandeminin başında “Çocuklar ağır hasta olmaz, çocuklar bulaştırmaz” dendi. Bence bu ‘ya hep ya hiç’ yaklaşımı tam doğru değil. Çocuklarda Covid-19’dan ağır hasta olabiliyor, kesinlikle bulaştırıyor. Vaka sayısı da arttıkça, ağır hastalık oranı maalesef onlarda da artıyor.
Çocukların hastalığı belirtisiz veya hafif geçirmesi daha sonra başka sorunlar yaşamayacağı anlamına geliyor mu?
Bunu henüz tam olarak bilmiyoruz, kesin konuşmak doğru olmaz. Fakat şimdiye kadar yapılan çalışmalar çok olumlu. Çocuk enfeksiyon hastalıklarıyla ilgili yayın The Pediatric Infectious Disease Journal’da bu ay yer bulan bir araştırmaya göre, enfeksiyonu geçirdikten sonraki ‘long covid’ dediğimiz uzamış Covid-19 etkileri çocuklarda nadir görünüyor. Çocuklardaki uzamış Covid-19, baş ağrısı, yorgunluk, uyku bozukluğu, konsantrasyon bozukluğu, kas, karın ağrıları, iştahsızlık gibi belirtilerle kendini belli ediyor. Araştırmaya göre üç ay içinde geçiyor.
Down sendromlularda daha riskli
Özellikle hangi sağlık sorunları bulunan çocuklarla ilgili daha da dikkatli olmak gerekiyor?
Diyabet, obezite, epilepsi, nörolojik ve kalp hastalıkları, astım gibi kronik sağlık sorunları bulunan çocukların ağır Covid geçirme riski daha yüksek. Down sendromu olan çocuklarda, Covid sonrası ağır hastalık riski dört kat daha fazla. Bu nedenle özellikle bu gruptaki çocuklar aşılanmalı.
Çocuk vakaların ve hastaneye yatış yapanların sayısının artması ne anlama geliyor?
Durumun çok ciddi olduğunu gösteriyor. Bu durum sadece Covid için değil, diğer bütün çocuk hastalıkları için tehlikeli. Biz çocuk yoğun bakım hekimleri olarak çok endişe duyuyoruz. Çünkü çocuk yoğun bakım olanakları bütün ülkelerde sınırlı. Yoğun bakım ünitelerinin sayısı az. Yetişkinlerde olduğu gibi, her hastane, her ünite, her yer ağır çocuk vakasına bakamaz. ABD de aşılanma oranı düşük olan Teksas, Florida gibi eyaletlerde çocuk yoğun bakım yataklarının dolması nedeniyle, ağır vakalar eyalet dışındaki hastanelere nakledilmeye başlandı. Bu çok vahim. Çünkü çocuk yoğun bakımlarında sadece covid hastaları değil, başka çocukluk hastalıklarına da bakıyoruz. Kanser, kalp yetmezliği, travma, astım gibi acil durumlarda çocukları yatıracak yatak olmaması çok ağır bir durum. Pandeminin başında yetişkin hasta sayısı çok olunca, çocuk yoğun bakımlarına yatırıldılar ve biz baktık. Fakat yetişkin yoğun bakımlarında bebek hastaya bakmak çok zor. Maalesef şu günlerde Society of Critical Care Medicine (Tıbbi Yoğun Bakım Derneği), yetişkin yoğun bakım doktorları için, çocuk hastaya yoğun bakımda bakma acil kursu açıyor. Umarım ki buna gerek kalmaz.
Çocuklarda ağır seyre ve ölümlere hangi komplikasyonlar yol açıyor? Kaçı hafif, kaçı hastaneye yatması gerekecek kadar hastalanıyor?
Covid-19 çocuk vakalarının yüzde 50-60’ında kronik hastalık oluyor. Ama sağlıklı çocuklar da ağır geçirebiliyor. Kronik hastalığının bulunması çocuklarda daha ağır seyre neden oluyor. AAP’a (Amerikan Çocuk Akademisi) göre toplam 5,2 milyon çocukta Covid saptandı. Buna göre çocuklar toplam vakaların yüzde 15’ini oluşturuyor. Son iki haftadır vaka sayısı artıyor. Yine AAP, ölüm oranını yüzde 0,001-0,03 olarak veriyor. CDC (Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezi) eylül verilerine göre, toplam 600 bin vefattan, 543’ü çocuk. Bunların 177’si 0-4 yas, 110’u 5-11 yas, 140’ı 12-15 yas, 116’sı da 16-17 yaşlarında.
Çocuklar için Covid aşısı çalışmaları ne durumda? Mevcutlar ne kadar uygun?
12 yaş üstü çocuklarda mRNA Pfizer ile aşılama devam ediyor. Şimdiye kadar ABD’de 12 milyon çocuk aşılandı. 20 Eylül’de Pfizer şirketi 5-11 yaş arası 2 bin 268 çocukta yaptığı araştırmanın ön verilerini açıkladı. Bu yaş grubunda çok daha düşük doz (1/3 doz) kullanılmış. Buna göre, virüse karşı etkili antikor oluşumu mevcut ve aşı güvenli. Fakat bu şimdilik basına verilen ön bilgiler. Dolasıyla dikkatli incelenmesi gerek. Ekim ayında FDA (ABD Gıda ve İlaç Dairesi) ve EMA (AB İlaç Ajansı) onay kurumlarına başvuracaklar. İncelemelerden sonra daha küçük çocuklar için aşı konusu açıklık kazanacak.
Üç-dört hafta sonrasına dikkat
Çocuk hastalarda da sitokin fırtınası denen durum yaşanıyor mu?
Nadir de olsa yaşanıyor. Covid sırasında ya da birkaç hafta sonrası çok nadir de olsa çoklu organ yetmezliği görülebiliyor. Bu Covid hastalığı sırasında görülen sitokin fırtınasından farklı. Covid hastalığından üç-dört hafta sonra görülüyor. Çocuklar ateş, çoklu organ tutulumu, kalp yetmezliği ve şok belirtileriyle hastaneye geliyor. Buna MIS-C (Çok Sistemli İnflamatuar Sendrom) deniyor. MIS-C şu ana kadar ABD’de toplam 4 bin 661 çocukta görüldü, 41 çocuk kaybedildi.
Aşı öneriyor mu?
12-17 yaş çocuklar için aşı öneriyor musunuz? Aşıların çocuklar üzerindeki bağışıklığı geliştirme etkisi, yetişkinlerden fazla mı?
Evet öneriyorum. Çocuklar çok daha iyi bağışıklık oluşturuyorlar. Aşı, çocukları da yetişkinler gibi ağır hastalıktan koruyor. Yoğun bakıma yatan çocuklar arasında aşı olmuş ve ağır hasta görmüyoruz. Delta varyantı bu kadar yaygınken, okullar açık ve önlemler sınırlıyken çocukların hastalanma riski de yüksek. Aşı olmak elimizdeki en güçlü silah.
Yetişkinlerin aşılanması çocuklar açısından neden önemli? 12 yaş altı için elimizdeki tek koz, maske, mesafe, hijyen mi? Başka yapılabilecek şeyler var mı?
Yetişkinler için aşı olanağı var ancak her yaş çocuk için yok. Yetişkinlerin aşılanması aşı olamayacak çocukları korur. Çevrelerindeki herkes aşılı olursa, çocukların hastalanma ihtimali azalır. Aşılananlar enfeksiyon kapsalar bile hem bulaştırıcılıkları daha az hem de daha kısa süreli. 12 yaş altı için tek bir tılsımlı koruma yöntemi yok. Tüm önlemlerin birlikte alınması gerekiyor. Herkesin aşı olması, maske takması, okullarda havalandırmanın iyi yapılması, sürekli belirtili vakaların test yapılarak belirlenmesi, evde, okulda, işyerlerinde hızlı kitlerin bulunması ve kullanılması önemli.
Çocukların bağışıklığını güçlü tutmak için önerileriniz var mı? Covid-19’a, sonbahar, kış aylarıyla başta üst solunum yolu enfeksiyonları olmak pek çok hastalık eklenecek. Çocukların sağlığını nasıl koruyabiliriz?
Özel bir şey yapmaya gerek yok. Çocukların bağışıklığı zaten çok daha güçlü ve hemen yeni hastalıklara yanıt verebiliyor. Dengeli beslenme, uyku, hareket her zaman sağlığı korumanın en iyi yolu ve yeterli. Çocuklar da grip aşısı olabilirse bu hem gripten korur hem de ‘çocuğum acaba grip mi oldu, Covid mi oldu’ karışıklığını önler. Zaten büyük yoğunluk yaşayan kliniklerinin grip vakaları ile dolması önlenir.
