DOÇ. DR. HANDE KAYMAKÇALAN ÇELEBİLER*
Ülkemizde akraba evliliği oranı gelişmiş ülkelere oranla yüksek; azalma eğilimi gösterse de ülkemiz için hala bir sağlık sorunu. Dahası, akraba evliliği genetik geçişli hastalıkların görülme sıklığını arttırıyor, hastalıklı çocukların dünyaya gelmesine yol açıyor, hem aileleri hem toplumu maddi manevi zarara uğratıyor. (1)
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 2024’te toplam resmi evlilikler içinde, son olarak birinci dereceden kuzenliyle evlenmiş bireylerin oranını yüzde 8,1 (Gelişmiş ülkelerde bu oran yüzde 1’den daha az; buna karşılık Mısır’da yüzde 35 civarında).
Hal böyleyken genetik biliminde akraba evliliği sadece birinci değil, ikinci derece kuzen veya daha yakın akrabalık ilişkisi bulunan, genetik yatkınlık (paylaşılan ortak genetik özellik) katsayısı (coefficient of inbreeding) 1/64 veya daha düşük kişiler arasındaki birlikteliğe deniyor. 2018’de İsmet Koç ve arkadaşlarının yaptığı araştırmada ülkemizde 2014-2018 döneminde birinci derece kuzenle evlenme oranı yüzde 85’ten yüzde 46’ya gerilemiş, bununla beraber ikinci derece kuzenle evlilikler artmış. (2) TÜİK’in akraba evliliği istatistiklerine ikinci derece kuzen evliliklerini de katması daha doğru bir bilgi verecek.
Akraba evlilikleri bebek ölüm hızını, doğumsal yapısal bozukluklarını ki en sık görüleni doğumsal kalp hastalıkları (3), büyüme ve zihinsel ve gelişimsel geriliklerini ve metabolik hastalıkları da arttırıyor. Bu konuyla ilgili birçok bilimsel çalışma var. Ülkemizde akraba evliliğinin arttırdığı ‘otozomal çekinik’ hastalıklardan (ebeveynlerin taşıyıcı olup hastalığın onlarda görülmemesi, çocuklarda ise her iki ebeveynden sağlıksız genin bulunmasıyla ortaya çıkan hastalıklar) fenilketonüri, spinal musküler atrofi (SMA), talasemi, Akdeniz anemisi gibi hastalıkların görülme sıklığı gelişmiş ülkelere göre ne yazık ki daha yüksek. Ailelere has yeni hastalıklar bulunmakta.
Sağlık Bakanlığı 2021 tarihli raporunda (1); “Hastalıklara bağlı ölümlerin engellenmesi/azaltılması için akraba evliliklerinin azaltılmasına yönelik farkındalık çalışmaları, evlilik öncesi ve yeni doğan dönemi tarama programları ve taramada saptanan sorunların tedavisi için uygun imkânların sağlanması gereklidir” diye yazmıştı. Yine bu raporda akraba evliliklerinin azaltılması konusunda toplum bilincinin arttırılması gerektiği belirtilmişti.
Tüm bunlara rağmen 2025 yılı evlilik paketi sadece ekonomik teşviklerle sınırlı kaldı. İlanlarda da sadece üç çocuklu ailelerin fotoğrafları gösterilmekte, herhangi bir eğitici bilgi verilmemekte.
Aynı şekilde şimdiye kadar çeşitli şehirlerde yapılan şenlik, sohbet ve aile buluşması gibi etkinliklere baktığımızda akraba evliliği ve riskleriyle ilgili herhangi bir konu görünmüyor (4). Üstüne üstlük tıp fakültelerinin 4’üncü sınıf zorunlu stajlarından tıbbi genetik stajı çıkarıldı. Birçok fakültede de çocuk sağlığı ve hastalıkları stajında genetiğe çok az yer verilmekte. Bebek ölüm hızımız artarken ne yazık ki çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanlığına ilgi gün geçtikçe azalıyor, eğitim kalitesi düşüyor, yenidoğan yoğun bakım, acil, onkoloji ve hematoloji gibi yan dallar boş kalıyor. Devlet hastanelerinde birçok genetik test yapılamıyor.
‘2025 Aile Yılı’nda amaç, nüfusumuzun sadece nicelik olarak değil nitelik olarak da artmasını sağlamak. Çözüm önerilerim şunlar:
- Aile Yılı etkinliklerinde akraba evliliğinin risklerini anlatılmalı.
- Yine de akrabasıyla evlenmek isteyenlere genetik danışmanlık zorunlu tutularak ücretsiz olarak verilmeli.
- Yenidoğan tarama testlerinin önemi anlatılmalı ve içeriği zenginleştirilmeli.
- Genetik testler herkes için daha ulaşılabilir hale getirilmeli.
- Üremeye yardımcı tedavilerin kapsamı genişletilmeli (5) ama bu tedavilere başvuran çiftlere genetik danışmanlık zorunlu tutulmalı ve bu danışmanlık bir tıbbi genetik uzmanınca verilmeli.
- Evlilik öncesi tarama testlerine ülkemizde sık görülen metabolik hastalıklar eklenmeli, genetik danışmada, riskli çiftlere özel tarama testleri de ücretsiz olarak sunulmalı.
- Tıbbi genetik ve çocuk genetik uzmanlarının sayısı arttırılmalı, tıp fakültelerinde genetik eğitimine önem verilmeli.
* Yale Üniversitesi Tıp Fakültesi Beyin Cerrahisi Anabilim Dalı, çocuk sağlığı ve hastalıkları ve tıbbi genetik uzmanı
Referanslar:
1.SAĞLIK BAKANLIĞININ KURULUŞUNUN 100. YILINDA TÜRKİYE’DE BEBEK ÖLÜMLERİ DURUM RAPORU
5. “En az üç çocuk” siyasi bir mesaj mı bilimsel bir öneri mi?
