Yeni bir araştırmaya göre yapay zeka sohbet robotlarıyla duygusal yakınlık kuran çocuklar giderek yalnızlaşıyor.
Yapay zeka sohbet robotlarının gündelik yaşama iyice yerleşmesi birtakım kaygılara yol açıyor. İnsanlar ne giyeceğinden akşam hangi restoranda yemek yiyeceğine kadar sıradan gündelik kararları bile yapay zekaya danışabiliyor.
OpenAI ve Meta gibi teknoloji şirketleri de bu alışkanlığı insanlara kazandırmak için ‘hayat kolaylaştıran’ yeni uygulamalar yaratıyor.
Gelgelelim birçok ebeveyn yapay zeka sohbet robotlarının çocuklarına etkisinden endişeli.
Yalnızlık zamanla artıyor
‘Yapay zeka arkadaşı’ konsepti özellikle genç kullanıcılar arasında giderek yaygınlaşıyor.
Common Sense Media’nın geçen yılki anketine göre ergenlerin yarısından fazlası ayda en az birkaç kere yapay zeka arkadaşıyla konuşuyor. Her üç gençten biri de ciddi bir meseleyi insanlar yerine yapay zeka arkadaşıyla konuşmayı tercih ediyor.
Bazı uzmanların ebeveynlere tavsiyesi çocuklarının yapay zeka arkadaşlarına erişimini kesinlikle engellemek.
Özellikle sohbet robotlarının tehlikeli tavsiyeler verdiği ve müstehcen konuşabildiği vakalara dikkat çekiyor uzmanlar. Henüz 16 yaşındaki Adam Raine, Nisan 2025’te ChatGPT’yle bir duygusal bağ kurup sohbet ettikten sonra intihar etmişti.
University of North Carolina at Chapel Hill’deki yeni araştırmaya göre erken ergenlik dönemindeki çocuklarda yapay zeka arkadaşı kullanımıyla zihinsel sağlık sorunları arasında belirgin bir ilişki var.
Araştırmada incelenen 2 bin 300 ortaokul öğrencisi arasında yapay zekayı daha sık kullanan çocuklar daha yalnız hissettiğini söyledi.
Vox’a konuşan psikoloji ve sinirbilim alanında akademisyen Anne Maheux, ‘‘Ortaokul öğrencilerinin yalnızlığı yapay zekayı kullandıktan sonra artıyor’’ dedi.
Maheux, muhabir Adam Clark Estes’in çocukların yapay zeka kullanımına ilişkin sorularını yanıtladı.
Neden bu kadar çocuk yapay zeka arkadaşı kullanıyor? Ödevlerini yapay zekaya yaptırdıktan sonra teknolojiyle duygusal bir bağ mı kuruyorlar?
Öncelikle konuyu netleştirelim. Çocuklar yapay zeka sohbet robotuna ‘arkadaşım’ demeye başlayınca ‘yapay zeka arkadaşı’ nitelemesini kullanıyoruz.
Şu anda birçok çocuk bunu deneyimliyor. Hepsi ya da çoğunluğu böyle yapıyor demiyorum ki bu iyi bir haber.
Bazı araştırmalara göre insanların yapay zekayla ilk kez yazışırkenki amacı arkadaşlık ya da duygusal bağ geliştirmek değil. Çoğu kişi sırf meraktan ya da bir sorunun yanıtını bulmak için yapay zekaya başvuruyor.
Fakat bu merak gündelik hayatla ya da insan ilişkileriyle ilgili tavsiyeler almaya evrilebiliyor. Böylece işler duygusallaşıyor.
Ergenler, yapay zeka arkadaşları ve zihinsel sağlıkla ilgili son araştırmalarınız ne diyor?
Özellikle yakın arkadaşı olmayan ya da internet dışında pek bir çevreye sahip olmayan çocuklar için yapay zeka arkadaşları bir hayli cazip.
Gelgelelim bu durum tavuk-yumurta meselesine benziyor: Yalnızca bu özellikteki çocuklar mı yapay zeka arkadaşlarına yöneliyor, yoksa yapay zeka bu olası zaafları ve zihinsel sağlık problemlerini şiddetlendiriyor mu?
Araştırmalarımıza göre ortaokul öğrencilerinin yapay zeka arkadaşlarıyla duygusal yakınlığa benzer bir bağ kurması zamanla yalnızlıklarını artırıyor. Bu araçlara halihazırda yalnız hisseden çocuklar başvuruyor ve giderek daha yalnız hissediyorlar.
Sizce bu çocuklar yapay zekayı ne sıklıkta kullanıyor?
Amerikalı ortaokul çocuklarının yaklaşık yüzde 15-20’sinin haftada birkaç kere kullandığını gördük. Fakat araştırmamız kullanım sıklığından ziyade çocukların yapay zekaya ne ölçüde duygusal yaklaştığıyla ilgiliydi.
Bahsettiğiniz yalnızlığa başka ne yol açabilir?
Elbette birçok ihtimal var. Belki sosyal anksiyeteden muzdaripler, belki sosyal becerileri iyi değil, belki aile içi sorunlara maruz kalıyorlar.
Çocukların gerekli kaynaklara yeterince ulaşamaması gibi yapısal faktörleri de gözardı etmemeli.
Tüm bunlar yalnızlık duygusunu artırabilir. Teknoloji de çocukların zihinsel sağlığını etkileyen faktörlerden biri.
Peki ebeveynler ve öğretmenler durumun ne kadar farkında? Sizce önlem alabilirler mi?
Son iki-üç yılda bile çocukların yapay zekayı kullanma şekilleri hızla değişti. Muhtemelen ebeveynler, öğretmenler ve çocukları önemseyen herkes değişim hızıyla başa çıkmaya çalışıyor.
Fakat çocukları desteklemek ve yetiştirmek konusunda bugüne kadar bildiklerimiz hala geçerli. Yapay zekadan sonra hangi teknoloji gelirse gelsin yine geçerli kalacak.
Örneğin meraklı olmak, çocuklara dijital ve gerçek yaşamdaki deneyimlerini sormak, oturup konuşmak. Böylece çocuklar teknolojiyi nasıl kullandıklarının hangi sonuçlara yol açabileceğini anlayabilir.
Mesela yapay zekanın aslında sosyal, siyasi ve ekonomik etkiye sahip geniş bir sistemin parçası olduğunu kavrayabilirler. Birçok şirketin para kazanmak için çocukların dikkatini sömürmeye çalıştığını da öğrenebilirler.
Üstelik bu meseleler çoğu çocuğun ilgisini çekebilir.
Çocukları desteklemek için öğrenebilecekleri ve hata yapabilecekleri güvenli ve cesaretlendirici bir ortam sunulmalı.
Ebeveynler zaman zaman çocukları zorlayıcı durumlardan korumaya çalışıyor. Mesele çocuklara bu tür zorlukları keşfedebilecekleri güvenli alanı yaratmak.
Çocuklar başka insanlarla konuşurken yapay zekadan öğrenemeyecekleri neyi öğreniyor?
Çocukların başka insanlarla etkileşmesi gerekiyor, bu kadar basit. Hepimizin ihtiyacı bu.
Ama ergenlik döneminde bu ihtiyaç daha mühim çünkü bu dönemde çocuklar sosyal bilgiye ve sosyal ödüle karşı nörobiyolojik olarak epey hassas. Sohbet etmeyi, göz teması kurmayı, beden dilini ve duyguları okumayı, bir başkasının gözünden dünyayı anlamayı bu dönemde öğreniyorlar.
Yapay zeka bunların bir kısmını hiçbir zaman sunamayacak. Empati kuramıyor, şefkat duyamıyor. Olsa olsa taklit edebilir.
Yine de bazı araştırmalara göre çocukların zorlu bir konuşmaya hazırlanmasına yardım ederek iletişim kurmalarına aracı olabiliyor. Ama yapay zeka insanı insan yapan özelliklerin yerini asla tutamayacak.
Sonuçta bu robotlar şu anda dalkavukça davranacak şekilde ve son derece uysal bir yapıda tasarlanıyor. Tasarım tercihi bu. Tüm bunlar çocukların normal bir insan ilişkisinin doğasına aykırı beklentiler ve algılar geliştirmesine yol açabilir.
Araştırmalar da insanların ilişkilerdeki sürtüşmeye ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.
Yapay zekanın sorunu da bu değil mi? Her şeyi zahmetsiz kılıyor.
Kesinlikle. Yapay zeka hemen her sorunumuza zahmetsiz bir çözüm sunuyor. Anlık çözümler o an için çok iyi hissettiriyor, bu nedenle insanlar tekrar tekrar yapay zekaya başvuruyor.
Fakat uzun vadede sosyal ya da zihinsel becerilerimizin yanısıra sıradan bir hayat sürmenin gündelik sıkıntılarına katlanma becerimizi köreltiyor.
Pekala, ebeveynlere tavsiyeniz ne? Çocukların yapay zeka sohbet robotlarını kullanmasına izin vermeliler mi?
Kısa ve öz: Hayır.
Elbette bu işin bir tek formülü yok. Çocuklar, ebeveynler, aile dinamikleri, teknoloji ve araçların nasıl kullanıldığı farklı.
Fakat onlarca yıllık araştırmalar ortada. Bir çocuğun gelişip serpilebilmesi için hangi koşullara ihtiyaç duyduğu ortada. Yapay zekanın gençlere etkisine ilişkin araştırmalar az ama elimizdeki verilere göre riskler faydalardan daha fazla.
Eğer ebeveyn olsaydım, ben ya da güvendiğim biri yanında olmadıkça çocuğumun hiçbir şekilde yapay zeka sohbet robotu kullanmasına izin vermezdim.
Ayrıca çocuğumla yapay zekanın risklerini ve faydalarını açık açık konuşurdum.
Yapay zeka, tıpkı tüm teknolojiler gibi, insanlığa hizmet eden bir araç olmalı. Bugün herkesin kolayca erişebildiği sohbet robotları halihazırda kırılgan insanlara, özellikle de çocuklara zarar veriyor gibi görünüyor.
