MESUDE DEMİR
Sıcak hava dalgaları Türkiye’de de etkili olmaya başladı. Yüksek sıcaklıklar özellikle risk grubundakiler için ciddi sağlık riski yaratıyor.
‘Sıcak hava dalgası‘ndan kastedilen ne? Meteoroloji Genel Müdürlüğü, bir bölgede uzun yıllar boyunca kaydedilen en yüksek sıcaklık ortalamasının 5°C üzerinde seyreden ve en az üç ardışık gün süren sıcaklık artışlarını, sıcak hava dalgası olarak tanımlıyor.
Dünya Sağlık Örgütü’ne (DSÖ) göreyse aşırı sıcak, yerel iklim ortalamalarının üzerinde seyreden ve insan sağlığı için tehlike oluşturan yüksek sıcaklık dönemleri.
Kentsel ısı adaları sıcaklığı artırıyor
Fosil yakıt yakılması, egzoz salınımı, yoğun endüstriyel tarım faaliyetleri gibi insan aktiviteleriyle atmosfere salınan karbondioksit ve diğer gazlar dünyanın üzerinde tıpkı sera gibi bir örtü oluşturarak altında kalan alanın ısınmasına (sera gazı etkisi) neden oluyor. Atmosferde zamanla biriken bu sera gazları dünya sıcaklığının yükselmesine ve beraberinde rüzgâr, nem ve ısı döngüsünde değişikliklerle aşırı hava olaylarına yol açıyor.
Yoğun betonlaşmayla birlikte ısı emici olan toprak ve yeşil alanların azalması, binalarda kullanılan ısı tutucu malzemeler nedeniyle ısınma kentlerde daha yoğun yaşanıyor. Kentsel ısı adaları oluşuyor. Enerji kullanımından açığa çıkan ısı da kentsel ısı adası oluşumunun bir diğer nedeni. Bu nedenle kentlerde yaşayanlar çok daha büyük risk altındalar.
31°C’den sonrası vücudu zorluyor
Genellikle insanların hayatlarını rahat bir biçimde sürdürebildikleri hava sıcaklığı, 17°C ile 31°C arasında. Aşırı sıcaklar; sıcak çarpması, ısı senkopu, ısı krampları gibi sıcakla doğrudan ilişkili hastalıklara neden olabiliyor.
Asıl tehlike aşırı sıcakların mevcut kronik hastalıkların kontrolünü zorlaştırarak ağırlaşmasına, dolayısıyla hastane başvurularının artmasına, hatta ölüme neden olması.
DSÖ 1998-2017 arasında, sıcak hava dalgaları nedeniyle 166 binden fazla insanın öldüğünü bildirdi.
1990’dan 2019’a kadar sıcak hava dalgasıyla ilişkili ölümlerin küresel, bölgesel ve ulusal yükü (üç aşamalı bir modelleme çalışması sonuçlarına göre) ağırdı. 1990’dan 2019’a kadar olan sıcak mevsimlerde, 153 bin 78 ölüm sıcak hava dalgalarıyla ilişkilendirildi (bunların yaklaşık yarısı Asya’da). Buu tüm ölümlerin yüzde 0,94’ünü oluşturduğu ve 10 milyon kişi başına 236 ölüme denk geldiği saptandı.
Sıcak hava dalgaları Türkiye’de de öldürüyor
İran’da yapılan araştırmaların bir arada değerlendirildiği çalışmada, aşırı sıcakların tüm ölümlerde yüzde 23, kardiyovasküler ölümlerde yüzde 8 artışa neden olduğu gösterildi.
Avrupa’daki 35 ülkede 30 Mayıs–4 Eylül 2022 dönemini kapsayan sıcak hava dalgalarını analiz edildiği çalışmada, ısıya bağlı 61 bin 672 ölüm tespit edildi.
2016 yazında İzmir’de yaşanan sıcak hava dalgası sürecinde, acil servise başvuran hasta sayısının yüzde 19.2 artarken, ölümlerin yüzde 181.3 oranında yükseldiği saptandı. Yaşlılarda (65 yaş üstü) ölüm riski özellikle yüksekti. Bu grupta ölümlerin yüzde 208 arttığı gözlendi.
İstanbul’da 2004–2017 arasında 30 sıcak dalgası tanımlandı. Toplamdaysa 4 bin 281 ek ölüm belirlendi. Sıcak dalgalarının yüzde 67’sinde ölüm oranları anlamlı düzeyde yüksekti.
Türkiye sıcak hava dalgalarına hazır mı?
2015’de Sağlık Bakanlığı tarafından yayımlanan ‘İklim Değişikliğinin Sağlık Üzerine Olumsuz Etkilerinin Azaltılması Ulusal Programı ve Eylem Planı‘nda aşırı hava olaylarında sağlık sisteminin erken uyarıya hazır hale getirilmesi, erken uyarı sistemlerinin takibi ve vaka izleme modülleri gibi hedefler yer alıyor. Ancak doğrudan ‘Sıcak Sağlık Eylem Planı’ olarak henüz standartlaştırılıp uygulanmıyor.
Birçok büyükşehir, yerel iklim eylem planlarına sıcak hava dalgası başlığını ekledi. Valilikler ve İl Sağlık Müdürlükleri ise halkı bilgilendirmek için sınırlı da olsa uyarılar yayınlıyor.
Akademik düzeyde plan önerileri yapıldı. 2025 Haziran sayılı Türk Tabipleri Birliği’nin (TTB) Belgelik dergisinde yer alan bir makalede ülke için sıcak hava dalgalarına yönelik eylem planı önerisi sunuldu. Nisan 2025’te Türk Toraks Derneği, Aşırı Sıcaklarda Çalışma Koşullarının Düzenlenmesi Çalıştayı düzenlendi ve rapor yayınladı.
Vücut sıcaklığı 40 derecenin üzerine çıkıyor
Türk Toraks Derneği Çevre Sorunları ve Akciğer Sağlığı Çalışma Grubu Başkanı Doç. Dr. Nilüfer Aykaç ve genel sekreteri Dr. Öğretim Üyesi Merve Erçelik sıcak hava dalgalarıyla ilgili sorularımızı yanıtladı.
Sıcak çarpmasının ilk aşaması olan aşırı miktarda sıvı ve terdeki tuz kaybıyla oluşan halsizlik durumuna ‘sıcak bitkinliği‘ deniyor. Vücut normal sıcaklığını dengede tutamaz duruma geldiğinde de sıcak çarpmasının tüm belirtileri kendini gösteriyor:
*Vücut sıcaklığının hızlı bir şekilde 40 derece ve üzerine çıkması,
*Terlemenin bozulması, cildin sıcak ve kuru olması, önce kızarıp daha sonra soluk ve morumsu bir renk alması,
*Normalden daha hızlı soluk alıp verme,
*Nabzın normalden hızlı atması,
*Bulantı, kusma, baş ağrısı,
*Kas krampları, açılmış göz bebekleri, tutarsız konuşmalar, çevreyi tanıyamama, şaşkınlık, agresif konuşma ya da davranışlar, ajitasyon ve halüsinasyonlar, uyuklama ya da sersemlik hali, havale geçirme ve bilinç kaybı.
Şeker, alkol, kafeinden uzak durun
Sıcağın etkisini azaltabilmek için alınabilecek bazı önlemler var:
*Toplu taşımada klima kullanılmalı,
*Doğal malzemeden yapılmış, hafif, bol ve açık renk kıyafetler giyilmeli,
*Ağır yemeklerden kaçınılmalı. Bol su içilmeli ve sağlıklı sıvılar tüketmeli. Her sağlıklı kişi günde 1,5-2 litre su içmeli,
*Sıcak koşullarda çalışan ve terleyen kişiler için, sık sık ara vermek ve spor içecekleri veya elektrolit solüsyonları tüketmek önemli,
*Şeker, alkol ve kafein içeren içeceklerden uzak durulmalı,
*Gölgede kalınmalı, geniş kenarlı şapka, güneş gözlüğü ve koruyucu faktörü yüksek güneş kremi kullanılmalı,
*Sıcak saatlerde dışarı çıkmamaya dikkat edilmeli. Özellikle 10.00-15. 00 saatleri arasında kapalı yerlerde kalınmalı,
*Aşırı sıcak günlerde mümkünse evin içini serin tutulmalı. Güneş alan taraftaki pencerelerdeki perde ve varsa panjurlar kapalı tutulmalı, evin serin odasında oturulmalı,
*Yapay aydınlatmayı ve mümkün olduğunca elektrikli cihazları kapatılmalı,
*Akciğer rahatsızlığı olanlar ya da egzersiz yapacaklar serin, iyi havalandırılan bir odada, spor salonunda, dış ortamda ise erken veya geç saatlerde egzersiz yapmalı,
*Mümkünse sık duş alınmalı,
*Hava, polen ve kirlilik tahminlerini https://www.mgm.gov.tr/’den takip edebilir.
Erkekler kadınlardan daha duyarlı
Sıcak hava bazı gruplar için daha büyük risk yaratıyor:
*50 yaş üzerinde riskli, 75 yaş üzerindekiler,
*Erkekler (kadınlardan biraz daha fazla duyarlı),
* Sıcaklığa karşı koruyucu mekanizmaları yeterince gelişmeyen bebekler ve beş yaş altı çocuklar,
*Özellikle kalp-damar hastalıkları, parkinson, demans, obezite, diyabet, ishal, kistik fibrozis, skleroderma gibi hastalığı olanlar, yatağa bağımlı hastalar ve daha önce sıcak çarpması geçirenler,
*Astım, bronşektazi veya KOAH gibi bir akciğer hastalığı olanlar (öksürük, balgam, hırıltılı solunum, nefes darlığı vb. şikayetleri artıyor ve alevlenmelere neden olabiliyor),
*Hipertansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, depresyon ve psikoz ilaçları kullananlar,
*Evsizler, yoksullar, daha serin bir yere gitme imkânı olmayanlar,
*Kent merkezlerinde ısı adası etkisinin daha fazla hissedildiği apartmanların en üst katlarında, tuğladan yapılmış evlerde oturanlar,
*Açık havada çalışan tarım, inşaat, temizlik, ulaşım, posta, peyzaj işçileri, trafik polisleri, askerler, sporcular,
• Alkol ve narkotik madde kullananlar.
Çalışanlar korunmalı
Aşırı sıcak günlerde çalışanlar için ayrıca önlemler alınmalı. İş yerinde sıcaklık uygun cihazlarla ölçülerek takip edilmeli. Sıcaklığa neden olabilecek iş kaynakları kontrol edilmeli. Gölgelikli çalışma alanları sağlanmalı. Uygun iklimlendirilmiş dinlenme alanları düzenlenmeli. İşçilere gerekli koruyucu ekipman, yeterli sıvı ve elektrolit desteği sağlanmalı.
Aşırı sıcak maruziyet riski yüksek olan işlerde olabildiğince teknolojik cihaz ve aletlerin kullanılması da çalışan sağlığını korumada önemli bir seçenek. Çalışanların riskler konusunda bilgilendirilmesi, sorun yaşanması halinde müdahale basamaklarının önceden belirlenmesi de önemli.
