Karaciğer hastalıkları dünya genelinde artıyor. Beslenme düzeniniz, egzersiz alışkanlığınız ve sağlık sorunlarınız hastalık riskini doğrudan etkiliyor.
Karaciğer güçlü bir organ: Kanı süzüyor, kan şekerini dengede tutuyor, enerji depoluyor ve sindirimde kritik rol oynuyor.
Fakat kötü beslenme, hareketsizlik ve bazı hastalıklar hem karaciğer yağlanmasını hem de karaciğer kanserini tetikleyebiliyor. Nitekim iki hastalık da dünya genelinde artışta.
İyi haber şu ki karaciğer hastalıklarının çoğu diyet ve yaşam tarzı değişiklikleriyle önlenebiliyor, hatta bazen iyileştirilebiliyor.
The New York Times uzmanların dikkat çektiği zararlı alışkanlıkları ve karaciğeri korumanın yollarını derlemiş.
Zararlı alışkanlıklar
İçkiyi kaçırmak
Düzenli alkol tüketimi metabolik bozukluklarla birleştiğinde karaciğerde yağlanmaya yol açabiliyor.
Georgetown Üniversitesi’nde karaciğer hastalıkları uzmanı Zoubair Younossi, bu durumun iltihaplanma, doku sertleşmesi ve siroza kadar ilerleyebildiğini söylüyor.
Tip 2 diyabet, yüksek tansiyon ya da karın bölgesinde yağlanma varsa az miktarda alkol bile hasarı büyütebiliyor. En risklisi tek oturuşta beş veya daha fazla içki tüketmek, yani ‘aşırı içmek’.
İleri düzey karaciğer hastalığından muzdarip kişilerin alkolü tamamen bırakması öneriliyor. Chicago Üniversitesi’nden Mary Rinella’ya göre hafif ya da hiç hastalığı olmayanlar için günde bir kadeh makul sınır, tabii ideali hiç içmemek.
Şekeri abartmak
Karaciğerde yağ üretiminin yakıtı şeker. Fakat aşırıya kaçıldığında Rinella’nın deyişiyle ‘sistem tıkanıyor’ ve karaciğer hücreleri baskılanıyor. Aşırı şeker tüketiminin yol açtığı insülin direnci de yağ birikimini hızlandırıyor.
Haifa Üniversitesi’nden diyetisyen ve epidemiyolog Shira Zelber-Sagi’ye göre özellikle şekerli içeceklerle metabolik kaynaklı karaciğer yağlanması (MASLD) arasındaki bağıntıyı gösteren çokça kanıt var.
Özellikle hazır gıdalarda ve gazlı içeceklerde sık rastlanan yüksek fruktozlu mısır şurubu gibi ilave şekerler, karaciğere zarar veriyor. Uzmanlar günlük ilave şeker alımını kadınlarda 25, erkeklerde 36 gramla sınırlamayı öneriyor.
Zelber-Sagi, hastalarına nadiren bir dilim pasta yiyebileceklerini söylüyor ama şekerli içeceklerden kesinlikle uzak durmaları gerektiğini vurguluyor: ‘‘Çok ciddi bir alışkanlık yaratıyor, ihtiyacımız da yok.’’
Gıda takviyelerine güvenmek
Virginia Commonwealth Üniversitesi’nden diyetisyen Dawn Anderson, hastalarının habire karaciğer detoksu, temizleyici kürler, devedikeni ya da mantar kahvesi türü takviyeleri danıştığını söylüyor.
Oysa uzmanlara göre bu denetimsiz ürünlerin karaciğere faydasına ilişkin hemen hiç kanıt yok.
Anderson, ‘‘Karaciğeriniz zaten vücudunuzun detoks sistemi. Başka bir temizliğe ihtiyacı yok’’ diyor.
Üstelik içeriği belirsiz ya da bazı maddeleri aşırı dozda içeren takviyeler karaciğere zarar verebiliyor.
Faydalı alışkanlıklar
Hareket etmek ve ideal kiloyu korumak
Kilo vermek, karaciğerdeki yağlanmayı, iltihabı ve doku sertleşmesini azaltabiliyor. Hatta vücut ağırlığının yalnızca yüzde 3’ünü vermek bile karaciğer sağlığına iyi gelebiliyor. Doku sertleşmesini iyileştirebilmek içinse en az yüzde 10 gerekiyor.
Zelber-Sagi’ye göre ileri düzey karaciğer yağlanması tedavisi için onaylanan GLP-1 ilaçlar (obezite iğneleri) ‘devrim niteliğinde’. Ama bu ilaçların mutlaka egzersizle, özellikle de kuvvet antrenmanıyla desteklenmesi gerekiyor. Aksi takdirde kas kaybı, karaciğer yağlanmasından muzdarip kişilerde durumu kötüleştirebiliyor.
Akdeniz diyeti uygulamak
Taze meyve, sebze, balık ve baklagil ağırlıklı ve sağlıklı yağlar bakımından zengin Akdeniz diyeti, alkolden bağımsız karaciğer hastalığı çekenlerin en sık ölüm nedenlerinden biri olan kalp-damar hastalığı riskini azaltıyor. Çünkü bu diyette kırmızı et, süt ürünleri ve palm yağındaki doymuş yağlar epey az.
Ama uzmanlar bu diyeti bütünüyle uygulamanın her zaman mümkün olmadığını kabul ediyor.
Anderson, birçok hastasının kızartma ve hamur işini içeren geleneksel Güney mutfağına bağlılığını anlatıyor. Ama yine de Akdeniz diyetinden tabakları bu mutfağa dahil edebiliyorlarmış: ‘‘Kara lahana, lahana, belki bir kabak, bir de salatalık-soğan salatası ekleyebiliyoruz.’’
Anderson protein almak için balığı ve beyaz eti işaret ediyor, ayrıca kırmızı etin yağlı kısımlarını azaltmayı öneriyor. Kızartma yerine ızgara yapılmasını, tereyağınınsa yalnızca lezzet katmak için kullanılmasını tavsiye ediyor.
Dahası günde dört fincana kadar kahve de faydalı bir alışkanlık. Hayvan deneylerinde kahvenin karaciğerdeki yağlanmayı ve doku sertleşmesini azalttığı görülmüş. İnsanlardaysa daha düşük siroz riskiyle ilişkilendirilmiş.
Düzenli check-up
Hepatit B ve C, karaciğer hastalıklarının en önemli nedenlerinden.
Rinella’ya göre tüm yetişkinler en az bir kere hepatit C testinden geçmeli ve bebekken yapılmadıysa hepatit B aşısı olmalı.
Aile hekimleri bu testleri yapabiliyor. Rutin tahlillerden karaciğer hastalığı riski de çıkarılabiliyor. Eğer Tip 2 diyabetiniz varsa, karaciğer hasarını gösterecek karaciğer sertliği testi için doktorunuzla konuşmanızda fayda var.
