Kadınlar erkeklerden çok daha uzun yaşıyor: Türkiye’de erkeklerin ortalama yaşam süresi 74,7 yıl; kadınlarınsa 80 yıl. Bilim insanları bu farkın nedenlerini anlayarak iki cinsiyetin de daha sağlıklı yaşlanmasını amaçlıyor.
Kadınlar nerede yaşadıkları, gelir düzeyleri veya diğer faktörler farketmeksizin erkeklerden daha uzun yaşıyorlar. Türkiye’de olduğu gibi, ABD’de de kadınlar erkeklerden yaklaşık 5 yıl daha fazla yaşıyor. Üstelik bu durum birçok memeli hayvan için geçerli.
The New York Times’a konuşan nöroloji profesörü Dena Dubal, yaşam süresinde cinsiyetler arası fark için ‘‘Bu dünya çapında bir olgu; kıtlık, hastalık ve salgın dönemlerinde bile değişmiyor’’ dedi.
Kadınların neden daha uzun yaşadığı epey karmaşık. Fakat erkeklerden daha uzun yaşamaları, genel olarak daha iyi ve sağlıklı yaşadıkları anlamına gelmiyor.
Örneğin erkeklere kıyasla kadınlar daha az sağlıklı yıl geçiriyor; yaşlandıkça fiziksel olarak daha hassas hale geliyorlar ve menopoz sonrası kardiyovasküler rahatsızlıklara ve Alzheimer’a yakalanma riskleri daha yüksek.
Peki yaşam süresindeki bu büyük farkın nedenlerine ilişkin ne biliyoruz?
Genetik
Araştırmalar kadınlardaki XX kromozomunun uzun ömür üzerinde bir etkisi olabileceğini gösteriyor, ama nedeni-nasılı şimdilik bilinmiyor.
Kromozomlar, vücudumuzda her hücrede bulunan gen paketleridir. İki tip cinsiyet kromozomu var: Bunlar X ve Y olarak adlandırılıyor. Kadınlarda iki X kromozomu (XX), erkeklerdeyse bir X ve bir Y (XY) bulunuyor.
2018’deki bir araştırmada cinsiyet kromozomları değiştirilmiş fareler incelendi. İki X kromozomuna ve yumurtalığa sahip farelerin uzun yaşadığı görüldü. Onları hem iki X kromozomu hem testisleri olan fareler izledi. XY kromozomuna sahip farelerin ise yaşam süreleri en kısaydı.
Dubal şöyle konuştu: ‘‘İkinci X kromozomunda testislere sahip fareleri bile erken ölmekten koruyan bir şey vardı. Ya o ikinci X kromozomu gençlik pınarından bir damlaysa?’’
Hormonlar
Araştırmacılar cinsiyet hormonlarının uzun yaşam üzerindeki rolünü inceliyor. Özellikle de bağışıklık sistemine etkisini.
Verilere göre menopozdan önce kadınların bağışıklık sistemi daha iyi ve aktif. Öyle ki erkeklerin bağışıklık sistemi enfeksiyonlarla pek kolay baş edemiyor, bu da yaşam sürelerini azaltabiliyor. Örneğin kadınlara kıyasla erkeklerin ağır enfeksiyon sonucunda sepsis nedeniyle ölmesi daha olası.
2017’deki bir analize göre geç menopoza giren (50 yaştan sonra) kadınlar, daha erken girenlere göre daha uzun yaşıyor. Menopoz sırasında östrojen hormonunun azalmasıyla birlikte kadınların bağışıklık sistemi de zayıflıyor.
Böylece daha önce yakalanma ihtimallerinin düşük olduğu hastalıklarla karşı karşıya kalabiliyorlar.
Yaşam tarzı ve davranışlar
Uzun yaşam süresindeki farkın temel nedeni, cinsiyetler arası davranış kalıpları. Erkeklere kıyasla kadınların sigara içme veya aşırı içki tüketme oranı daha az.
Bunun yanısıra kadınlar genellikle daha fazla ‘sağlıklı davranışa‘ sahip: Yıllık doktor kontrolüne gitmek ve hatta kemer bağlamak gibi.
Ayrıca kadınlar, sosyalleşme ihtimalleri daha fazla olduğu için yalnızlığın veya sosyal izolasyonun yıkıcı etkilerinden korunabiliyor.
Dahası, 2023’teki bir araştırmaya göre erkeklere kıyasla kadınların aşırı doz uyuşturucudan veya intihardan ölme olasılıkları daha az.
Dış etkenler
Toplumsal düzeyde savaş veya silah şiddeti gibi meseleler erkekleri orantısızca etkiliyor. Örneğin Covid-19 pandemisinde kadınlardan çok erkekler öldü.
Nitekim erkekler inşaat veya yemek hazırlama gibi virüse maruz kalabilecekleri işlerde daha çok çalışıyorlardı. Tabii erkeklerin evsiz kalma veya hapse girme ihtimalinin yüksek olması da ölüm oranlarını etkiliyor.
Nihayetinde tüm bu faktörlerin birleşimi bir yere kadar ortalama yaşam süresini belirliyor.
Ne var ki uzmanlar, içki-sigara kullanımı gibi etkenleri kontrol edebilseler de, bu tür davranış değişikliklerinin yaşam süresini ne ölçüde etkileyeceğini tam olarak bilmiyor.
