Fransa’da lise öğrencilerinin öğretmen ve personel eksikliği, kalabalık sınıflar, okul koşulları ve üniversiteye yerleştirme sistemi Parcoursup’a yönelik itirazlarıyla başlayan protestolar, kısa sürede eğitim politikalarının ötesine uzanan bir toplumsal harekete dönüştü. 6 Ekim’deki gösterilere İçişleri Bakanlığına göre 266 bin, öğrenci ve üniversite örgütlerine göre ise 450 bin kişi katıldı. Ancak hareketin büyüklüğü kadar dikkat çekici olan, Fransız medyasının aynı gelişmeleri birbirinden farklı biçimlerde haberleştirmesi oldu.
Sokakta yaşanan olay aynı olsa da gazetelerin sayfalarında aynı olayla karşılaşmıyoruz. Birinde eğitim sisteminin koşullarına itiraz eden öğrenciler, diğerinde kamu düzenini zorlayan bir hareket, bir başkasında devletin müdahalesiyle karşı karşıya kalan gençler var. Bu farklılığı yalnızca gazetelerin siyasal yönelimleriyle açıklamak yetersiz. Daha temel bir soruyla karşı karşıyayız: Toplumsal gerçekliğin hangi parçası açıklayıcı kabul ediliyor, kimin deneyimi haberin merkezine yerleştiriliyor ve hangi görüntü olayın bütününü temsil ediyor?
Burada amaç Fransız basınının tamamını incelemek ya da bütün yayınlara ilişkin genellemeler yapmak değil, farklı yayın çizgilerine sahip beş gazetenin seçilmiş haberleri üzerinden aynı gelişmenin nasıl farklı biçimlerde anlamlandırıldığını karşılaştırmak.
Güvenlik söylemi, eğitim taleplerinin önüne geçtiğinde
Le Figaro Étudiant’ın 7 Ekim tarihli haberinde, liselerin girişlerinin kapatılmasına karşı başlatılan ve 22 binden fazla imzaya ulaşan dilekçeyle protestolar nedeniyle eğitimlerinin aksamasından kaygı duyan öğrencilerin tanıklıkları öne çıkıyor. Şiddet olayları, okul girişlerinin kapatılması ve derslerin kesintiye uğraması haberin temel unsurlarını oluşturuyor. Bununla birlikte gazetenin 1 Ekim tarihli başka bir haberi, öğretmen eksikliğini, yetersiz okul koşullarını ve Parcoursup’a yönelik itirazları ayrıntılı biçimde ele alıyor. Bu iki haber arasındaki farklılık bile aynı yayın içinde hangi unsurların öne çıkarıldığının, olayın anlamını nasıl değiştirebildiğini gösteriyor.
Robert Entman’ın çerçeveleme yaklaşımı bu tercihin önemini anlamamıza yardımcı oluyor. Çerçeveleme, gerçeğin mutlaka çarpıtılması değil, belirli unsurlarının seçilerek öne çıkarılması ve böylece olayın nasıl anlaşılması gerektiğine ilişkin bir yorum oluşturulmasıdır. Güvenlik eksenli bir haber, olgusal bakımdan doğru olsa bile eğitim politikalarına bir itirazı öncelikle yönetilmesi gereken bir kamu düzeni sorunu olarak tanımlayabilir.
Bu dil siyasal söylemde de karşılık buluyor. Başbakan Sébastien Lecornu, Jean-Luc Mélenchon’un öncülük ettiği La France insoumise’i (LFI) protestoları körüklemekle suçladı. Elbette şiddet olaylarının haberleştirilmesi gerekir. Ancak protestoların nedenleri geri plana itildiğinde güvenlik söylemi, hareketin toplumsal anlamını açıklamanın değil, onun yerine geçmenin aracı haline gelebiliyor.
Le Monde’un haberlerindeyse hareketin büyümesi, farklı kesimlerden gördüğü destek ve öğrencilerin eğitim koşullarına ilişkin talepleri daha geniş bir bağlamda ele alınıyor. Gazetenin 5 Ekim tarihli analizinde, protestoların yalnızca belirli bir eğitim reformuna karşı çıkıştan kaynaklanmadığı, okul koşullarındaki bozulmanın ve gençlerin geleceklerine ilişkin belirsizliğin birikmiş sonuçlarını yansıttığı vurgulanıyor. Böylece öğrenciler yalnızca protestolara katılan bir kalabalık olarak değil, eğitim sisteminin işleyişi hakkında söz söyleyen toplumsal aktörler olarak karşımıza çıkıyor.
Bu sorunların yalnızca öznel yakınmalardan ibaret olmadığını gösteren araştırmalar da var. Le Monde’da 5 Ekim’de yayınlanan, Tours Üniversitesi sosyologlarının çalışmasına dayanan değerlendirmede, öğrencilerin ağır ders yükü, yetersiz dinlenme olanakları ve gelecek kaygısı öne çıkıyor. Yaklaşık 200 öğrenciyle yapılan görüşmeler ve iki yıl üst üste toplanan 7 bin anketten yararlanan araştırma, eğitim koşullarının gençlerin gündelik yaşamını nasıl kuşattığını gösteriyor. Bir lise öğrencisinin eğitim koşullarına itirazını anlamak için yalnızca protesto gününde ne yaptığına değil, o güne kadar nasıl bir eğitim yaşamı sürdürdüğüne de bakmak gerekiyor.
Gençlerin sözü, gençler adına konuşanlar
Mediapart’ın 6 Ekim tarihli haberinde eğitim sistemindeki kaynak yetersizliğinin siyasal bir meseleye dönüşmesi üzerinde duruluyor. Gençlerin siyasal karar verme yetkinliğine ilişkin tartışmaysa burada ayrıca önem kazanıyor. Bir lise öğrencisinden kendi geleceği hakkında giderek daha erken yaşlarda karar vermesi, meslek seçmesi ve eğitim yaşamının sorumluluğunu üstlenmesi bekleniyor. Ancak aynı genç eğitim sistemini eleştirmek üzere kolektif bir harekete katıldığında, siyasal karar verme yetkinliği sorgulanabiliyor. Gençlerin kendi deneyimlerinden hareketle talep üretme kapasiteleri, arkalarında hangi yetişkinlerin veya siyasal örgütlerin bulunduğu sorusunun gölgesinde kalabiliyor.
Bu çelişki, gençlerin kamusal alandaki konumuna ilişkin daha geniş bir sorunu ortaya çıkarıyor. Gençler kendilerini doğrudan ilgilendiren eğitim kararlarının sonuçlarını üstlenmek zorunda bırakılırken, bu kararları eleştirme hakkını kullandıklarında kolaylıkla yönlendirilen, etkilenen ya da manipüle edilen bir kitle olarak tanımlanabiliyor. Oysa bir hareketin siyasal örgütlerden destek görmesi, ona katılanların kendi taleplerini oluşturma yeteneğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
L’Humanité’nin 6 Ekim tarihli yayınında Blanc-Mesnil’de öğrenim gören 16 yaşındaki Akram’ın kalabalık sınıflardan ve Parcoursup sistemine ilişkin sorunlardan söz etmesi, bu açıdan dikkat çekici. Burada öğrenci, hakkında konuşulan bir toplumsal kategorinin üyesi olmaktan çıkarak kendi eğitim koşullarını anlatan bir özneye dönüşüyor. Hareketin öğrenci tanıklıkları üzerinden aktarılması, gençlerin yalnızca siyasal tartışmaların konusu değil, bu tartışmaların katılımcısı olduğunu da görünür kılıyor.
Bununla birlikte gençlerin siyasal özne olduğunu kabul etmek, gençliği homojen bir kategori olarak görmek anlamına gelmiyor. Nitekim Le Figaro Étudiant’ın 7 Ekim tarihli haberinde, protestolara başlangıçta katılıp daha sonra okul girişlerinin kapatılmasına karşı çıkan öğrencilerin görüşlerine de yer veriliyor. Protestoya katılanlarla protestonun yöntemlerine karşı çıkanlar aynı kuşağın farklı deneyimlerini temsil ediyor. Dolayısıyla hangi gençlerin sesinin duyulduğu kadar, farklı gençlik deneyimlerinin nasıl temsil edildiği de önem taşıyor.
Hareketin sınıfsal boyutu, Le Parisien’in Paris’in seçkin liseleri Louis-le-Grand ve Henri-IV’teki dayanışma eylemlerini konu alan 6 Ekim tarihli haberinde belirginleşiyor. Dezavantajlı bölgelerdeki öğrencilerle, ülkenin en itibarlı okullarında eğitim gören gençler aynı sistemin içindeler, fakat o sistemi aynı koşullarda deneyimlemiyorlar. Bourdieu ve Passeron’un eğitim sisteminin toplumsal eşitsizlikleri yeniden üretme biçimlerine ilişkin analizleri burada güncelliğini koruyor. Öğretmen eksikliği, okul koşulları ve Parcoursup tartışması, Cumhuriyet’in fırsat eşitliği vaadinin farklı toplumsal kesimler için ne ölçüde gerçekleştiği sorusundan bağımsız düşünülemez.
Üstelik Parcoursup yalnızca teknik bir üniversiteye yerleştirme mekanizması değil, öğrencilerin geleceklerini nasıl tasarladıklarını etkileyen bir sistem. Başarıyı bireysel performansla açıklayan bir eğitim anlayışı, öğrencilerin aynı yarışa eşit koşullarda başlamadıkları gerçeğini kolaylıkla geri plana itebiliyor. Böylece eğitimdeki yapısal eşitsizlikler, bireysel tercihlerin ve başarıların sonuçlarıymış gibi algılanabiliyor.
Öte yandan Le Parisien’in 1 Ekim’de gözaltıları, yaralıları ve kapatılan okulları öne çıkaran haberi, çerçevelemenin gazetelerin değişmez ideolojik kimliklerine indirgenemeyeceğini gösteriyor. Aynı yayın bir haberde taşkınlıkları, başka bir haberde dayanışmayı merkeze alabiliyor. Haber türü, kaynak seçimi ve olayın hangi aşamasının izlendiği, ortaya çıkan anlatıyı değiştirebiliyor.
Göstermek, bazen gizlemektir
Stuart Hall’un temsil anlayışı tam da bu noktada önem kazanıyor. Temsil, anlamı önceden belirlenmiş bir gerçekliğin yalnızca aktarılması değil, anlamın üretildiği süreçlerden biri. Öğrencinin sözünü merkeze aldığınızda eğitim politikaları hakkında talepte bulunan bir özneyle, barikatı ve polisi merkeze aldığınızda ise kamu düzeniyle ilişkilendirilen bir eylemciyle karşılaşıyoruz. Her iki görüntü doğru olsa da aynı toplumsal olayı aynı biçimde açıklaması gerekmez.
Pierre Bourdieu’nün ‘Televizyon Üzerine’ adlı kitabında sözünü ettiği ‘göstererek gizleme‘ düşüncesi burada özellikle açıklayıcı. Kırık camların görüntüsü vardır, fakat eksik öğretmen kadrolarının aynı ölçüde çarpıcı bir görüntüsü yoktur. Yanan bir çöp kutusu birkaç saniyede anlatılabilirken eğitimdeki fırsat eşitsizliğini tek bir kareye sığdırmak mümkün değildir. Polisle öğrencinin karşı karşıya geldiği an haber değeri taşısa da bir gencin yıllar içinde biriken gelecek kaygısı aynı kolaylıkla görüntülenemez. Haber medyası olayın gerçekleştiği ana yönelirken toplumsal eşitsizlikler uzun yıllar içinde oluşur. Bu nedenle kolaylıkla görüntülenebilen çatışma, onu ortaya çıkaran koşulların önüne geçebilir.
Polis müdahalelerine ilişkin gelişmelerse haberlerin odağını başka bir yöne çevirdi. Lens kentinde 15 yaşındaki bir öğrencinin elini kaybetmesi, kullanılan müdahale araçlarını ve devletin güç kullanma yetkisinin sınırlarını yeniden tartışmaya açtı. Hükümetin öğrenci protestolarında kullanılan EF-SON tipi ses bombasının kullanımını geçici olarak askıya alması da bu tartışmanın önemini gösteriyor.
Burada sözcük tercihleri de belirleyici. ‘Olay’, ‘kaza‘ ve ‘polis şiddeti’ ifadeleri, aynı gelişmenin sorumluluk ilişkilerini farklı biçimlerde kurabiliyor. ‘Kaza‘ ifadesi yaşananları münferit bir sonuç olarak değerlendirmeye elverişliyken ‘polis şiddeti‘ devletin güç kullanımını siyasal ve hukuki sorumluluk açısından tartışmaya açıyor. Böylece “Öğrenciler ne yapıyor?” sorusuna “Devlet öğrencilere ne yapıyor?” sorusu da ekleniyor.
Fransız basınındaki farklı yaklaşımlar, medya temsilini yalnızca sağ ve sol gazetelerin karşıtlığı üzerinden okumanın neden yetersiz olduğunu gösteriyor. Le Figaro’nun bazı haberlerinde güvenlik ve eğitimin aksaması sorunlarını, Le Monde’un hareketin toplumsal niteliğini, Mediapart’ın eğitim politikalarının siyasal boyutunu, L’Humanité’nin öğrencilerin doğrudan tanıklıklarını, Le Parisien’inse hem taşkınlıkları hem dayanışmayı öne çıkarması, haberin anlamının hangi unsurların seçildiğiyle yakından ilişkili olduğunu ortaya koyuyor. Buradaki farklılıkları gazetelerin değişmez özellikleri olarak değil, belirli haberlerde yaptıkları editoryal tercihler üzerinden değerlendirmek gerekiyor.
Medyanın gücünü yalnızca hangi görüşü desteklediği üzerinden değerlendirmek bu nedenle eksik kalır. Çünkü haberin siyasal anlamı çoğu zaman açık bir taraf tutmadan önce, hangi olayların haber değeri kazandığı, hangi kaynakların güvenilir kabul edildiği ve hangi nedenlerin açıklayıcı sayıldığı üzerinden oluşur. Gazeteciliğin sorumluluğu yalnızca doğru bilgileri aktarmak değil, bu bilgilerin nasıl bir bütün içinde anlamlandırıldığını da sorgulamaktır.
Bir toplumsal olayı görünmez kılmanın tek yolu onu sansürlemek değildir. Bazen gerçeğin belirli bir parçasını son derece doğru ve ayrıntılı biçimde göstermek de bütünü görmemizi zorlaştırabilir. Medyanın neyi gösterdiği kadar, gösterirken neyi arka planda bıraktığı tam bu nedenle önemlidir.
