2026 Nobel Fizik Ödülü’nü ‘IceCube Nötrino Gözlemevi’ne katkısı ve yüksek enerjili nötrinoların keşfi’ nedeniyle ABD’li fizikçi Francis Halzen kazandı.
Ödül, geçen yıl ‘elektrik devresinde makroskopik kuantum mekanik tünelleme ve enerji kuantizasyonunun keşfi’ nedeniyle İngiliz John Clarke, Fransız Michel Devoret ve ABD’li John Martinis’e verilmişti.
Reuters’ın haberine göre bu yıl ödülü kazanan Halzen 1,2 milyon dolar (yaklaşık lira) almaya layık görüldü. Nobel’in açıklamasına göre Halzen Güney Kutbu’ndaki buzun nötrino olarak bilinen parçacıkları izlemek için kullanabileceğini bulmuştu.
Açıklama şöyle:
“Vizyonu ve bilimsel liderliği ışık sensörleriyle donatılmış bir kübik kilometrelik buz kütlesinden oluşan gözlemevi için hayati öneme sahip.
Araştırmacılar IceCube’ü kullanarak uzak evrendeki yüksek enerjili süreçlerden kaynaklı nötrinoları tespit edebiliyor.”
Nötrinolar
Nötrinolar, maddelerin içinden neredeyse hiç etkileşmeden geçebilen temel parçacıklar olarak tanımlanıyor. Bu parçacıkların hızı ışık hızına yakın ve elektriksel yükü sıfır.
TÜBİTAK’ın bu parçacıklarla ilgili açıklaması şöyle:
“1900’lerin başlarında beta ışımasıyla ilgili çalışmalarda bir sorunla karşılaşıldı. Atom çekirdeklerinden elektronların dışarı atıldığı bu ışımayla ilgili deneyler, süreçte enerjinin korunmadığını gösteriyordu. Ya enerjinin korunumu beta ışıması için geçerli değildi ya da beta ışımasıyla ilgili bilinenlerde bir eksiklik vardı.
Wolfgang Pauli, beta ışıması sırasında daha önceleri bilinmeyen ve deneyler sırasında tespit edilemeyen bir parçacığın daha çekirdekten dışarı atıldığını öne sürdü.
Süreçte elektrik yükü korunduğuna göre bu bilinmeyen parçacık elektriksel olarak yüksüz olmalıydı. O zamanlar atom çekirdeklerinin ana bileşenlerinden olan ve bugün nötron dediğimiz yüksüz parçacıklar henüz keşfedilmemişti.
Pauli de var olduğunu iddia ettiği nötr parçacıklara elektron ve protonun adından esinlenerek ‘nötron’ adını verdi. James Chadwick’in 1932’de protonlarla hemen hemen aynı kütleye sahip yüksüz parçacıkları keşfetmesinden sonra, Enrico Fermi, Pauli’nin öne sürdüğü, o sıralar henüz deneylerle varlıkları doğrulanamamış parçacıklara İtalyanca’da ‘ufak nötron’ anlamına gelen nötrino adını verdi. Nötrinoların varlığının deneylerle doğrulanması 1956’da Clyde Cowan ve Frederick Reines’in yaptığı çalışmalar sonucunda gerçekleşti.”
Nobel Ödülleri hakkında
İsveçli Alfred Nobel’in vasiyeti üzerine ölümünden sonra 9 Haziran 1900’de kurulan Nobel Vakfı’nın insanlığa hizmette bulunanlara verdiği ödüller, dünyada en saygın ödüller olarak kabul ediliyor.
Nobel Ödülleri, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, İsveç Akademisi, Karolinska Enstitüsü ve Norveç Nobel Komitesi tarafından, fizik, kimya, edebiyat, barış ve tıp olmak üzere beş dalda en başarılı kabul edilen kişiler veya kuruluşlara veriliyor.
Bunlara ek olarak, Nobel Ekonomi Ödülü, 1968’de İsveç Merkez Bankası’nın Alfred Nobel’in anısına ekonomi dalında da ödül verilmesini kararlaştırmasıyla ilk kez 1969’da verildi.
Nobel Ödülleri, her yıl Alfred Nobel’in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık’ta düzenlenen törenle sahiplerine teslim ediliyor.
49 kez verilemedi
Ödüllerin 1901’deki başlangıcından bu yana birkaç yıl verilemedi.
Toplamda 49 defa yapılan ödül iptallerinin çoğu Birinci ve İkinci Dünya Savaşı sırasında gerçekleşti.
Ödül törenleri Covid-19 salgını nedeniyle 2020 ve 2021’de de yapılamamıştı.
