Bazı tartışmaların ilginç bir özelliği vardır. Farklı günlerde yaşanır, farklı nedenlerle başlar, farklı cümlelerle ilerler. Yine de dönüp dolaşıp aynı yere varır. Taraflardan biri ötekinin değişmesi gerektiğine inanır; diğeri ise bir türlü anlaşılamadığını hisseder. Aradan yıllar geçer, koşullar değişir, insanlar olgunlaşır, hayat bambaşka yönlere savrulur. Buna rağmen değişmeyen tek şey, birinin ötekini olması gerektiğine inandığı kişiye dönüştürme arzusudur.
Bu örüntü romantik ilişkilerle sınırlı değildir. Çocuğunun daha girişken olmasını isteyen bir ebeveyn, arkadaşının hayatını toparlamaya çalışan bir dost ya da yetişkin olmasına rağmen anne veya babasının sonunda değişmesini bekleyen bir evlat da benzer bir yerden hareket eder. Ortada eksik bir parça varmış gibi hissedilir; o parça yerine oturduğunda her şeyin yoluna gireceğine inanılır. Birçok çatışmanın görünmeyen merkezinde aynı soru durur: Bir başkasını değiştirmeye neden bu kadar ihtiyaç duyarız?
İlk bakışta bunun cevabı sevgidir. Sevdiğimiz kişinin daha mutlu, daha huzurlu ya da daha cesur olmasını isteriz. Onun hayatının kolaylaşacağını, birlikte kurduğumuz düzenin de daha az yorucu olacağını düşünürüz. Ne var ki sevgiyle başlayan bu istek, fark edilmeden başka bir şeye dönüşebilir. Değiştirmeye çalıştığımız öteki kişi gibi görünür; oysa asıl uğraştığımız şey, onun bizde uyandırdığı duygudur.
Görülen kişi, tasarlanan kişi
Kırılma tam burada başlar. Mesele tavsiye vermek ya da destek olmak değildir. Karşımızdakiyle zihnimizde yaşattığımız kişi arasındaki mesafe büyüdüğünde, fark edilmeden bambaşka bir ilişki kurulmaya başlar. Uzun yıllardır birlikte yaşayan çiftleri dinlediğinizde bunu hemen fark edersiniz. Taraflardan biri yapılanlardan çok yapılmayanlardan söz eder: “Daha ilgili olmalı”, “Daha cesur olmalı”, “Daha düzenli, daha hırslı ya da daha anlayışlı olmalı”. Cümleler değişir; yön değişmez. Konuşulan kişi odadadır, fakat anlatılan başka biridir. İlişkiye sessizce üçüncü bir karakter katılmıştır: Zihnimizde taşıdığımız versiyonu.
Ailelerde, dostluklarda ve okullarda da benzer bir düzen kurulur. Çocuğunu olduğu gibi tanımaktan çok neye dönüşeceğiyle ilgilenen ebeveynler, öğrencisinin bugünkü hâlinden çok potansiyeline odaklanan öğretmenler ya da arkadaşını olduğu kişi için değil, olabileceği kişi için sevenler… Böyle zamanlarda ilişki bir keşif alanı olmaktan çıkar; fark edilmeden bir restorasyon projesine dönüşür. Merak yerini beklentiye bırakır, kabul ise usulca geri çekilir. Hayal kırıklığı da bu boşlukta büyür. Tartışılan artık mevcut kişi değil, neden hâlâ zihindeki taslağa yaklaşmadığıdır. Dağınıklık, ilgisizlik ya da kararsızlık konuşulur; fakat masadaki asıl yükü bu davranışların bizde uyandırdığı duygular taşır.
İşte tam bu noktada soru yön değiştirir. Karşımızdakini neden değiştirmek istediğimiz kadar, onun hangi yanının bizi bu kadar huzursuz ettiğini de sormamız gerekir. Çünkü görünen müdahalenin gerisinde, çoğu zaman içeride işleyen başka bir süreç vardır.
Kaygının dili
Bir başkasını değiştirme isteği her zaman onunla ilgili değildir. Çoğu kez onun yanındayken yaşadığımız ruh hâliyle ilgilidir. Bu ayrım gözden kaçtığında tartışmaların görünen nedeni ile onları besleyen dinamik birbirinden uzaklaşır. Konuşulan davranış başkadır; mücadele edilen ise bambaşka bir şeydir.
Uzun süredir birlikte olan bir çifti düşünün. Taraflardan biri akşam eve geç gelir ve haber vermeyi atlar. Kapı açıldığında konuşulan konu gecikmedir. “Bir mesaj atmak bu kadar mı zordu?” diye başlayan tartışma kısa sürede saygıya, düşünülmeye, hatta sevginin derecesine uzanır. Oysa bekleyen kişi için geçen süre saatten ibaret değildir. Bekledikçe zihin kendi hikâyesini yazmaya başlar. Geri planda bırakılmak, önemsenmemek ya da yeniden hayal kırıklığına uğramak gibi tanıdık hisler sessizce devreye girer. Tartışma gecikmeyle başlar; fakat ağırlığını içeride çok daha önce harekete geçen ruhsal süreç taşır.
Benzer bir süreç dağınık bir eşte, sürekli ertelenen kararlarda ya da risk almaktan hoşlanan bir partnerde de görülür. Masada unutulan bir fatura, günlerce toplanmayan oda ya da bir türlü verilmeyen karar görünürde tartışmanın konusudur. Derinde ise daha eski bir gerilim çalışır: Her şeyi kontrol etmenin mümkün olmadığı bilgisi. Daniel Kahneman’ın belirsizlik karşısında zihnin hızlı ve kesin açıklamalara yöneldiğini göstermesi tesadüf değildir. Belirsizliğe katlanmak zordur; onu bir başkasının davranışına bağlamak çok daha kolaydır. Karşımızdaki değişirse rahatlayacağımızı düşünürüz. Oysa yatışmasını beklediğimiz şey onun davranışı değil, kendi içimizde büyüyen huzursuzluktur.
Aynı belirsizlik herkesi aynı yöne götürmez. Kimileri geri çekilir, kimileri kabullenir, kimileri ise bütün enerjisini ötekini dönüştürmeye harcar. Bu nedenle değiştirme arzusu tek başına kaygıyla açıklanamaz. O çabanın içinde daha eski bir ihtiyaç da olabilir. Mesele bazen kontrol etmekten çok, bir başkasının yaşamında vazgeçilmez olabilmektir. Kaygı yerini yavaş yavaş başka bir role bırakır; kurtarmaya.
Kurtarmanın cazibesi
Sürekli sorun yaşayan kişilerle çevrili olanlar vardır. Kriz yaşayan arkadaşlar, toparlanamayan partnerler, her ay yeni bir problemle karşılaşan yakınlar… Dışarıdan bakıldığında bu durum talihsizlik gibi görünür. Oysa tekrar eden örüntüler nadiren rastlantıdır. Bazıları sorunlu kişilere değil, çözülebilir hikâyelere çekilir. Çözüm ihtimali umut üretir. Bir başkasının yaşamında belirleyici bir yer edinmek, kararlarını etkileyebilmek ya da düştüğünde elinden tutabilmek güçlü bir anlam hissi yaratır. İlişki görünürde yardım üzerine kurulurken, görünmeyen tarafta bambaşka bir ruhsal ihtiyaç beslenmeye başlar.
Kimi ilişkileri ayakta tutan şey dönüşümün kendisi değil, dönüşüm ihtimalidir. “Bir gün toparlanacak”, “Zamanla düzelecek”, “İçinde aslında bambaşka biri var”… Bu cümleler ilişkinin görünmeyen yakıtına dönüşebilir. Yardım etmek elbette sevginin doğal bir parçasıdır. Ne var ki yardım etme rolü kimliğin merkezine yerleştiğinde dengeler değişir. Kurtarılması gereken biri olduğu sürece kurtaran da kendi yerini korur. Böylece ilişki, iki kişinin kurduğu canlı bir bağ olmaktan uzaklaşır; iki rolün birbirini ayakta tuttuğu kapalı bir düzene dönüşür.
Bu döngü çoğu zaman iyi niyetle başlar. Kimse bir başkasını kendisine bağımlı kılmak için yola çıkmaz; tersine onu ayağa kaldırmak ister. Fakat ilişkiyi ayakta tutan şey bazen iyileşmenin kendisi değil, iyileşme beklentisi olur. Karşı taraf gerçekten toparlandığında ya da artık yardıma ihtiyaç duymadığında dengenin sarsılmasının nedeni de budur. Çünkü üstlendiğimiz roller, sandığımızdan daha eski hikâyelerin üzerine kuruludur.
Eski hikâyeler yalnızca hatırlanmaz; bugünkü ilişkilerin içinde yeniden yaşanır. Bu yüzden kurtarma arzusu bizi kaçınılmaz olarak geçmişe götürür.
Eski hikâyelerin gölgesi
Bugün kurduğumuz ilişkiler yalnızca bugüne ait değildir. Çocukluk geride kalır; fakat orada öğrendiğimiz ilişki dili bizimle yaşamaya devam eder. Farklı kişilerle tanışır, farklı düzenler kurarız. Yine de benzer hayal kırıklıklarının tekrar tekrar karşımıza çıktığı olur. Sürekli mesafeli kişilere bağlananlar, hep kurtarılması gereken insanları bulanlar ya da ne yaparsa yapsın yeterince görülmediğini hissedenler bu döngüyü iyi tanır. Oyuncular değişir, sahne değişir; senaryo ise şaşırtıcı ölçüde aynı kalır.
Mesafeli bir ebeveynin sevgisini kazanamayan bir çocuk düşünün. Yıllar sonra benzer bir mesafeyle karşılaştığında yalnızca bugünkü ilişkiyi yaşamaz. Eski hikâye de sessizce masaya oturur. Freud’un tekrarlama zorlantısı dediği örüntü tam da bunu anlatır. Zihin, yarım kalmış meseleleri yeni kişiler üzerinden yeniden çözmeye çalışır. Bugün yönelttiğimiz değişim talebi, karşımızdakine değil, yıllar önce cevapsız kalmış bir beklentiye sesleniyor olabilir.
Geçmiş böyle anlarda yalnızca hatırlanmaz; bugünü de biçimlendirir. Kaygı, kurtarma arzusu ve eski hikâyeler aynı noktada buluşur. Davranışların kendisinden çok, bizde uyandırdığı anlamı görünür kılarlar. Böylece soru da yön değiştirir: Değiştirmeye çalıştığımız gerçekten karşımızdaki kişi midir, yoksa onun bize hatırlattığı şey mi?
Karşımızdakini mi, gerçeği mi?
İlişkilerde şikâyet edilen problemler çoğu zaman çatışmanın görünen yüzüdür. Asıl çatışma, o davranışların içimizde dokunduğu yerde yaşanır. Aynı olayın iki farklı kişide bambaşka karşılıklar bulmasının nedeni de budur. Farkı yaratan davranışın kendisi değil, ona yüklediğimiz anlamdır.
Aynı evde yaşayan iki kişi masanın üzerinde unutulmuş bir fincanı, koltuğa bırakılmış bir montu ya da günlerdir kaldırılmayan eşyaları birlikte görür. Biri omuz silkip yoluna devam ederken diğeri öfkelenir. Çünkü dağınıklık artık sadece dağınıklık değildir; kontrol edemediği bir düzenin, tek başına bırakılmanın ya da önemsenmediğini hissetmenin simgesine dönüşmüştür. Öfke fincana ya da monta değil, onların çağırdığı eski yaşantıya yönelir.
Benzer bir durum mesafeli bir partner için de geçerlidir. Uzaklık, bugünün ötesinde başka bir gerçeği hatırlatabilir. Her sevgi aynı yoğunlukta yaşanmaz. Her ilişki karşılık bulmaz. Karşımızdakinin değişmesi hâlinde bunlarla yüzleşmek zorunda kalmayacağımızı düşünürüz.
Tam da bu yüzden mücadele ettiğimiz şey her zaman karşımızdaki değildir. Çoğu kez onun temsil ettiği şeydir. Bu ayrım, sevmekle yeniden tasarlama arasındaki çizgiyi de belirler.
Sevgi mi, proje mi?
Bir ilişki elbette kişiyi değiştirir. Uzun yıllar aynı hayatı paylaşan iki kişinin birbirinden etkilenmemesi mümkün değildir. Birlikte yaşamak kimi alışkanlıkları yumuşatır, kimilerini güçlendirir, kimilerinin ise geride kalmasına neden olur. Ne var ki dönüşüm ile yeniden tasarlama aynı şey değildir. İlki ilişkinin doğal sonucudur; ikincisi fark edilmeden ilişkinin amacına dönüşebilir. Bir süre sonra merak yerini yönlendirme isteğine bırakır. Karşımızdakini anlamaya çalışmaktan çok, onu zihnimizde hazırladığımız taslağa yaklaştırmaya başlarız.
Hiçbir ilişki yalnızca potansiyel üzerine kurulamaz. Potansiyel geleceğe aittir; sevgi ise bugünde yaşanır. Birini yalnızca dönüşebileceği hâliyle sevmek, bugünkü varlığını sürekli eksik görmek anlamına gelebilir.
Bu, her davranışın kabul edilmesi gerektiği anlamına gelmez. Sınır koymak, sorumluluk beklemek ya da ilişkiyi koruyacak taleplerde bulunmak sağlıklı bir bağın parçasıdır. Kırılma, davranışları değil, kişiliğin temel dokusunu yeniden yazmaya çalıştığımız yerde başlar. Carl Rogers’ın işaret ettiği gibi, kişi en çok görüldüğünü ve anlaşıldığını hissettiği ilişkilerde değişmeye yaklaşır. Sürekli düzeltilen biri ise kendisini gelişmeye davet edilmiş değil, eksik ilan edilmiş hisseder.
Tam da bu noktada değiştirme arzusunun sınırı belirginleşir. Birini sevmek ile onu kendi zihnimizdeki taslağa dönüştürmeye çalışmak aynı şey değildir. O çizgi silikleştiğinde, mücadele de yavaş yavaş karşımızdakinden hayata doğru kayar.
Gerçekle pazarlık
Yıllarca aynı tartışmaların içinde dönüp durmamızın nedeni biraz da budur. Dağınıklığı, mesafeyi ya da kararsızlığı konuşuruz. Masada duran asıl mesele ise kontrol edemediğimiz gelecek, onaramadığımız geçmiş ya da kabullenmekte zorlandığımız sınırlardır. Bir başkasını değiştirmeye çalışırken çoğu zaman onunla değil, hayatın pazarlığa kapalı taraflarıyla uğraşırız. Oysa insanlar değişebilir; belirsizlikler, kayıplar ve sınırlar aynı kolaylıkla değişmez.
Bazı kişiler hayatımıza sorun getirmez. Bize uzun zamandır bakmaktan kaçındığımız şeyleri hatırlatır. Onları değiştirmeye çalışırken çoğu zaman hayatın değişmeyecek taraflarıyla mücadele ettiğimizi fark etmeyiz. Asıl çatışma belki de hiçbir zaman karşımızdakiyle değildir. Mücadelemiz, onun temsil ettiği çok daha eski bir gerçekle sürüyordur.
