Kortizol zararlıdır. Testosteron insanı agresif yapar. Melatonin uyumaya yardımcı olur… Uzmanlar, hormonlarla ilgili efsaneleri çürütüyor.
Gazeteci Isabelle Aron, The Guardian’daki yazısında hormonlarla ilgili bilinmesi gerekenleri derledi.
Ergenlik hormonları ilk kez ergenlik döneminde üretilir
Yanlış
Ergenliğin ana hormonları kızlarda östrojen ve progesteron, erkeklerde ise testosteron. Queen Mary University of London ve Barts Health NHS bünyesinde çocuk endokrinolojisi uzmanı Sasha Howard, ‘‘Bu hormonlar rahimde, fetal gelişim sürecinde ve bebeklikte ‘mini ergenlik’ adı verilen bir evrede etkin hale geliyor’’ dedi ve şöyle ekledi:
“İki ila altı aylık dönem kritik bir evre: Üreme hormonları devreye giriyor, erkek bebeklerde testisler, kız bebeklerde yumurtalıklar yoğun bir hormonal uyarıya maruz kalıyor. Böylece bu organların yetişkinlikteki doğurganlığa hazırlandığını düşünüyoruz. Üç aylık bir erkek bebeğin kanındaki testosteron düzeyi, yetişkin bir erkekle aynı seviyeye ulaşabiliyor.’’
Dört yaşındaki erkek çocuklarda ‘testosteron dalgalanması’ yaşandığı ve bunun zorlu davranışların nedeni olduğu da yaygın bir inanış. Fakat Howard aynı görüşte değil: ‘‘İki-on yaş arasında üreme hormonları bakımından sakin bir dönem söz konusu.’’
Hormonlar yalnızca kadınları ilgilendirir
Yanlış
Imperial College Healthcare NHS bünyesinde endokrinoloji uzmanı Saira Hameed, ‘‘Hormonlar erkekleri ve kadınları eşit ölçüde etkiler. Yalnızca kadın sağlığıyla ilgili bir mesele değil’’ diyor.
Kadınlar regl ve menopoz gibi hormonların belirleyici rol oynadığı süreçler yaşıyor, gelgelelim her iki cinsiyette de aynı hormonlar var.
Hameed, ‘‘Kadınlarda da testosteron var, erkeklerde de. Kadınlarda da östrojen var, erkeklerde de’’ diyor. Temel fark hormon düzeylerinde: Erkeklerde testosteron, kadınlarda östrojen daha yüksek seyrediyor.
Hameed şöyle açıklıyor:
‘‘Bir tiroid fonksiyon testi sonucuna baksam, bu örneğin erkeğe mi yoksa kadına mı ait olduğunu söyleyemem. Kortizol, insülin ve kan şekeri için de aynı şey geçerli. Üreme işlevini bir kenara bırakırsak, hormonlarda cinsiyete özgü bir şey yok.’’
Testosteron almak saldırganlaştırır
Büyük ölçüde yanlış
Imperial College Londra’da üreme endokrinolojisi profesörü Channa Jayasena, ‘‘Testosteron yalnızca eksiklik çeken erkeklere verilmeli’’ diyor.
Bu koşullarda ‘son derece güvenli’ olduğunu vurgulayan Jayasena, ‘‘Saldırganlığa yol açmıyor, aksine kişinin ruh halini ve yaşam kalitesini iyileştirebiliyor’’ diyor.
Sorunlar tıbbi gözetim dışında kullanıldığında başlıyor. Sırf kas kütlesi kazanmak için anabolik steroid alan erkekler buna örnek. Jayasena, ‘‘Gereksinimlerinin yüzlerce hatta binlerce katını alabiliyorlar. Bu denli yüksek dozda testosteron, duygusal işleme ve korkuyla ilişkili beyin bölgesi olan limbik sistemi etkiliyor ve saldırganlığı tetikleyebiliyor’’ diyor.
Kortizol ‘kötü’ bir hormondur
Yanlış
Kortizol vücudun temel stres hormonu: Önemli bir toplantı ya da münakaşa gibi stresli durumlarda kortizol düzeyi yükseliyor.
Hameed bunu ‘kortizol avantajı’ olarak tanımlıyor çünkü bu hormon düşünceyi keskinleştiriyor ve uyanıklığı artırıyor. ‘‘Kısa vadede işe yaradığı için kortizolü baskılamak istemeyiz. Fakat aynı zamanda bu kronik stres tepkisini sürdürmek de istemeyiz’’ diyor.
Stres nedeniyle kortizol düzeyiniz sürekli yüksekse ve tabii bunun tıbbi bir nedeni yoksa en iyi çözüm stresin kendisiyle yüzleşmek. Hameed şöyle özetliyor: ‘‘Sevdiklerinizle vakit geçirmek, egzersiz yapmak, yeterince uyumak, iyi beslenmek…’’
Anneniz zor bir menopoz geçirdiyse siz de geçirirsiniz
Yanlış
Menopoz konusunda ‘‘Kadınlar annelerinin ve kız kardeşlerinin deneyimlerinin kendileri için belirleyici olacağını düşünüyor’’ diyor endokrinolog Gillian Goddard. Ama bu her zaman doğru değil.
‘‘Son adet döneminin zamanlamasında genetik genellikle en belirleyici etken; ama kişiden kişiye ciddi farklılıklar var’’ diyor Goddard. ‘‘Annenizin menopozda çok zorlanması sizin de zorlanacağınız anlamına gelmez.’’
Ergenlikte boy uzaması durur
Doğru
‘‘Hem kızlarda hem erkeklerde ergenliğin birkaç yılı geçtikten sonra östrojen düzeyi, kemiklerin büyüme uçlarını kapatmaya ve boy uzamasını durdurmaya yetecek düzeye ulaşıyor’’ diyor Howard.
Bu nedenle çocuğunuzun boyuyla ilgili endişeniz varsa geç kalmadan bir uzmana danışmak önemli. Howard şöyle açıklıyor: ‘‘Yetişkin boyu büyük ölçüde ergenlikten önce kazanılıyor. Örneğin büyüme hormonu eksikliğiniz varsa ve ergenliğe kadar pek oralı olmazsanız, yetişkin boyunu önemli ölçüde etkileme fırsatını kaçırabilirsiniz.’’
Çocukluk döneminde fazla kilolu olmak hormonları etkiler
Doğru
Ulusal Çocuk Ölçüm Programı’nın verisine göre 2024-2025’te İngiltere’de ilkokul birinci sınıf öğrencilerinin yüzde 10,5’i, altıncı sınıf öğrencilerinin ise yüzde 22,2’si obezdi.
Howard, ‘‘Erken yaşta fazla kilolu ya da obez çocuklarda ergenliğin erkene kaydığını gösteren açık veriler var’’ diyor. “Beynin kontrol merkezi hipotalamus fazla kiloyla baş edemiyor, böylece vücuda ergenliği erken başlatması için yanlış sinyaller gönderiyor.’’
Hormonlarınızı ‘dengelemeniz’ gerekir
Yanlış
Hameed, ‘‘Vücudun hormon düzeyleri son derece hassas ayarlanmış, sistemde pek çok denetim ve denge mekanizması var’’ diyor.
Goddard hemfikir: ‘‘İnsanlar hormonların dalgalandığını görüp bunu olumsuz bir şey olarak algılıyor. Oysa bu dalgalanma vücudu dengede tutuyor.’’
Goddard’a göre hormon dengeleme fikri takviye ürünleri piyasasından peyda olmuş: ‘‘Takviyelerin hormonal olarak anlamlı bir faydası bulunduğuna dair yeterli kanıt yok.’’
Testosteron yalnızca erkeklere, östrojen yalnızca kadınlara yarar
Yanlış
Testosteronu erkek, östrojeni kadın hormonu olarak düşünüyoruz ama Jayasena, ‘‘Östrojen erkeklerin, testosteron da kadınların cinsel işlevinde önemli rol oynuyor’’ diyor.
Menopoz döneminde östrojen ve progesteron kullanan bir kadında cinsel isteksizlik sürüyorsa ‘testosteron takviyesi libidoyu artırabilir’ diyor Jayasena.
Erkeklerde testosteron cinsel işlevi güçlendiriyor. ‘‘Ama testosteron bunu kısmen östrojene dönüşerek yapıyor. Bu dönüşümü farklı dokular gerçekleştiriyor: Yağ hücreleri, beyin ve kemikler.’’
HRT zararlıdır
Yanlış
2002’de ABD’de yürütülen Women’s Health Initiative araştırması, hormon replasman tedavisinin (HRT) meme kanseri riskini artırdığını bildirdi. Bu bulgu paniğe yol açtı, birçok kadın HRT’yi bıraktı. Fakat sonra anlaşıldı ki araştırmada ciddi sorunlar var: Menopozun erken dönemindeki kadınlar yerine yaşlı kadınlar incelenmiş, üstelik artık kullanılmayan eski ve sentetik HRT yöntemleri uygulanmış.
Yine de HRT’ye yönelik olumsuz algı sürüyor. Londra Hormon Kliniği’nden Jan Toledano, ‘‘HRT’nin tehlikeli olduğuna dair bir inanış var, ama doğru değil’’ diyor. ‘‘Bugün uygulanan HRT, vücudun artık üretemediği hormonları dışarıdan takviye etmek demek, bir nevi benzin deposunu doğru yakıtla doldurmak gibi. Kimse almak zorunda değil ama sırf çekince duyduğu için de kaçınmasın.’’
NHS’yse bazı grupların doktoruyla ayrıca görüşmesini öneriyor. Örneğin meme kanseri geçirenlerde HRT genellikle uygun görülmüyor, pıhtılaşma riski taşıyanlardaysa tablet yerine bant, sprey ya da jel formları tercih ediliyor.
Kadınlar menopozda kilo alır
Doğru
İngiliz Menopoz Derneği’nin verisine göre kilo alımı, perimenopoz ve menopozun en yaygın yan etkilerinden biri ve kadınların en az yüzde ellisini etkiliyor. Nedeni hormonlar.
Goddard şöyle açıklıyor: ‘‘Östrojen vücuda yağı kalça ve uyluklarda depolamasını söyler. Östrojen düzeyi düştüğünde yağ daha çok karın bölgesinde birikir. Bu yağ metabolik bakımdan sorunlu: İnsülin direncine yol açıyor, diyabet ve kalp hastalığına zemin hazırlıyor.’’
Bu yağ türü vücudun karbonhidratları işleme biçimini de değiştiriyor. Goddard, ‘‘Kısır döngü’’ diyor. ‘‘Karbonhidratları karın bölgesinde yağ olarak depoluyoruz, böylece insülin direnci artıyor, insülin direnci daha fazla karbonhidrat isteğine yol açıyor, o da karın bölgesinde daha fazla yağ birikimine neden oluyor.’’
Dahası Goddard, bu dönemde kadınların ‘küçük ama önemli miktarda kas kütlesi’ (yaklaşık yarım kilo) kaybettiğini belirtiyor: ‘‘Kas metabolik bakımdan çok aktif bir doku ve yağın aksine kalori yakıyor.’’
Kas kütlesini korumak için direnç egzersizleri öneriyor Goddard:
‘‘Karbonhidratları azaltmak, lif ve proteini artırmak da faydalı. Kiloya odaklanmak yerine kan şekeri, kolesterol ve tansiyon gibi göstergeleri de kapsayan daha bütüncül bir sağlık anlayışına geçilmeli’’ diyor.
Kızlarda ergenlik giderek daha erken başlıyor
Doğru
Kızlarda ergenlik genellikle göğüs gelişimiyle başlıyor. Goddard şöyle açıklıyor: ‘‘Meme büyümesi başladıktan sonra iki ila iki buçuk yıl içinde ilk adet beklenir. Kızların ergenliğe daha erken girdiğini inceleyen araştırmalar, ergenliğin yaklaşık bir yıl öne kaydığını, fakat ilk adetin yalnızca altı ay erken geldiğini gösteriyor. Yani ergenlik dönemi uzuyor.’’
Bunun nedeni henüz kesin olarak bilinmiyor. Goddard, ‘‘Adet zamanlamasındaki kaymaları 1850’lere dek götürebiliyoruz’’ diyor. ‘‘Başta bu muhtemelen Sanayi Devrimi’nin ve daha iyi beslenme koşullarının bir sonucuydu. Günümüzde fazla kilolu çocukların daha erken östrojen üretmesi ve bu nedenle ergenliğe erken girmesi söz konusu olabilir.’’
Bir diğer teoriye göreyse çevreye saldığımız endokrin bozucu kimyasallardan biri (hangisi bilinmiyor) hipotalamusa doğrudan etki ederek ergenliği erken başlatıyor olabilir.
Melatonin uykuyu sürdürmeye yardımcı olur
Yanlış
Melatonin, beyindeki pineal bez tarafından üretiliyor. Geceleri düzeyi yükselerek sirkadiyen ritmi düzenliyor. Birleşik Krallık’ta melatonin takviyeleri yalnızca reçeteyle alınabiliyor, bazı ülkelerdeyse reçetesiz satılıyor. Fakat melatonin, uyku sorununun her derdine deva değil.
Goddard, ‘‘İnsanlar her uyku sorunun ayrı bir nedeni olduğunun farkında olmayabiliyor: Uykuya dalamamak, uykuyu sürdürememek ve erken uyanmak birbirinden farklı şeyler’’ diyor. ‘‘Melatonin yalnızca beyne sakinleşme vaktinin geldiğini bildiriyor. Uykuyu sürdürmeye yardımcı olmuyor.’’
