PROF. DR. NİLÜFER YILDIRIM
@profdrniluferyildirim
sadedusun
Batı tıbbında ilk şikâyette gözden çıkarılan ve aksesuar bir organ olarak görülen safra kesesinin eşsiz işlevi yüzyıllar önce fark edilmiş.
Geleneksel Çin tıbbında her organın bir anlamı var, safra kesesinki cesaret ve kararlılık.
Hipokrat’ın melankoli (melan: kara, kolia: safra) yani cesaret kırılması olarak tanımladığı durum safra kesesinin salgıladığı suyun kuruyup koyulaşarak bir tür zehre dönüşmesiyle ortaya çıkan sağlık sorunu.
Türkçede halen kullandığımız ‘korkudan ödü patlamak’ deyiminde geçen ‘öd’ safra anlamına geliyor, ‘ödlek’ kelimesini de korkak anlamında kullanıyoruz.
Tüm bu kadim bilgilere göre cesaret ve kararlılığın safranın depolanmasıyla bir ilgisi olmalı.
Safra salgısının özelliği ne?
Her gün yaklaşık 600-1200 ml safra sıvısı taze taze üretilip safra kesesinde bekletilir. Karaciğerden uzaklaştırılan metabolik atıkları da içeren bu sindirim salgısı gerektiğinde kullanılmak üzere öğün aralarında ve gece uyurken depo edilerek yoğunlaştırılır.
Safra sıvısında safra asitleri, safra tuzları, kolesterol, fosfolipit (lesitin), plazma elektrolitleri, sarı-yeşil rengi veren safra pigmentleri (bilirubin, biliverdin) bulunur.
Alkali özelliğiyle bağırsak ortamını sindirime hazırlar, yağ partiküllerini parçalar ve yağda eriyen vitaminlerin (A, D, E, K) emilimini sağlar.
Safra kesesinin depolama dışında görevi var mı?
Safra salgısını depolayarak 10 kat yoğunlaştırabilen 30-50 ml hacmindeki bu küçük organ öğün sonrası ritmik kasılmalarla sindirimi destekler.
Yağ metabolizmasında eşsiz bir fonksiyona sahiptir. Yağların parçalanarak emilmesi kolesterol düzeyini, yağda eriyen vitaminlerin dengesini, tüm hormonların metabolizmasını, dışkının yağ içeriğini ve hatta barsak mikrobiyotasını etkileyen bir fonksiyon. Yağ metabolizmasında kritik basamak yağlı öğünden sonra uygun yoğunlukta ve yeterli miktarda safranın bağırsağa zamanında salgılanması. Ameliyat sonrası devam eden sindirim sorunlarının sebebi de yağ metabolizmasındaki bu sorunlar.
Safra kesesi ameliyatları neden bu kadar sık?
Her yemekten sonra karın sağ üst kesimde kasılma ve ağrınız oluyorsa, yağlı öğünler korkulu rüyanızsa, halsizlik geçmiyor, sık sık ateşleniyorsanız artık safra kesenizi gözden çıkarırsınız. Çünkü hayat konforunu bozan ‘akut biliyer kolik’ denen bu tablonun en sık nedeni safra taşı. En yaygın tedavisi halen safra kesesi ameliyatı. Durum acil tedavi aşamasına geldiğinde yapılacak pek bir şey de kalmıyor zaten.
Belki de farkındalık yaratacak daha güçlü bir soru sormalıyız; safra kesesi iltihabına neden bu kadar sık rastlıyoruz?
Alevli şikayetleri sonlandırmanın en kısa yolu iltihaplı organı almak olduğu için ameliyatların çoğalması doğal bir sonuç. Ayrıca safra salgısı karaciğerde üretilip bağırsakta işlev gördüğü safra kesesini gözden çıkarmak zor olmuyor.
Kapalı (laparoskopik) cerrahi tekniklerin konforu da ameliyatları yaygınlaştırdı elbette.
Son yıllarda safra taşı nedeniyle sağlıklı keseyi almak sorgulanan bir endikasyon haline geldi. Belirgin bir hasar olmadığı için organ koruyucu taş cerrahisi önerilen hastaların oranı da gün geçtikçe artıyor.
Safra kesesi neden iltihaplanıyor?
Vücuttaki inflamasyon artışı tüm organlar gibi safra kesesini de etkiliyor.
İnflamasyonun yaygın sebepleri arasında disbiyozis, metabolik sendrom ve insülin direncini sayabiliriz. Kök nedenler ise Batı tipi beslenme ve hareketsiz yaşam.
Yani hastalık isimleri ortaya çıkmadan çok önce genel bir inflamasyon zemini oluşuyor.
Ayrıca safra salgısındaki kolesterol artışı ve aşırı müsin salgısı da taş oluşumuyla kesenin iltihaplanmasını destekliyor.
Safra kesesi ameliyatı ne zaman gerekli?
Hayati tehlike içeren durumlarda organ kaybı ve yağ metabolizmasının bozulması göze alınarak safra kesesi ameliyat edilmeli. Safra taşına bağlı olarak safra kesesi iltihabı, pankreas iltihabı gelişmişse veya safra kesesi kanseri varsa başka şans kalmamış demektir.
Unutulmaması gereken şu: Safra kesesi hastalıklarında ameliyat tek başına yeterli değil, yaşam tarzı değişikliğiyle inflamasyonun kök nedenleri de tedavi edilmeli. Aksi takdirde karın ağrısı, hazımsızlık, gastrit ve ishalle seyreden ‘post-kolesistektomi sendromu’ kronikleşebilir.
Safra kesesi ameliyatından sonra hangi şikayetler olabilir?
Tüm ameliyatlarda cerrahi işlem ve anestezi kaynaklı istenmeyen etkiler gözlenebilir. Safra kesesi ameliyatlarından sonra bu risklerin yanında safra metabolizmasının bozulmasıyla ilgili bazı belirtiler de gözlenebilir. Kese alınınca yine safra salgısı üretilir, yine bağırsağa geçer ancak artık konsantre değil, sızıntı şeklindedir.
Ameliyattan sonra ortaya çıkan pek çok şikâyetin nedeni öğünlerle veya öğünün yağ içeriğiyle ilişkisiz olarak sürekli sızan safra salgısı.
En sık gözlenen şikayetler şişkinlik, hazımsızlık, mide ağrısı (safra reflüsü) ve safra ishali.
Safra kesesi alındıktan sonra ilk üç ay diyetisyen takibinde çok hassas bir düzenlemeyle kademeli olarak doğal beslenmeye geçilmeli. Bu dönemde yağlı ve şekerli besinlerden uzak durulmalı, porsiyonlar küçültülmeli. Sonrasında da bazı besin grupları kısıtlı tüketilmeli. Bunların başında yağlı hayvansal ürünler, yağlı kuruyemişler, şarküteri ürünleri, keskin baharatlar ve baharatlı fermente ürünler gelir. Ayrıca demli çay, kahve, alkollü ve asitli içeceklere de dikkat etmek gerekir.
Safra kesesi sağlığı için neler yapabiliriz?
Bir hastalığın en etkin, en kolay ve en ucuz tedavisi hastalığı önlemek. Bu nedenle koruyucu hekimlik uygulamaları tüm tedavilerden daha değerli.
Safra kesesi ameliyatından sonraki mecburi uygulamaları -en azından bir kısmını- şimdiden uygulamanız sizi ve cesaret organınızı ameliyatın risklerinden korur.
İnflamasyon önleyici bir yaşam tarzı değişikliği sadece safra kesesi için değil tüm organlarınız için yenileyici olacaktır.
Safra kesesi taşı olanlar veya gelişme riski bulunanlar diyet yaparken dikkatli olmalı ve yavaş kilo vermeli. Unutmayın ki hızlı kilo kaybı da safra kesesinde taş oluşumunu hızlandırabilir.
En sağlıklı diyetlerden Akdeniz tipi beslenme inflamasyonu azaltmada çok uygun ve lezzetli bir tercih. Safra kesesi sağlığı öğün içerikleri ve porsiyon seçimindeki özgürlüğünüzün garantisi, belki de bu yüzden cesaret organı olarak ifade ediliyor.
