MESUDE ERŞAN
mesudeersan@diken.com.tr
@mesudersan
‘Beden üzerinden utandırma‘, ya da İngilizcesiyle ‘body shaming‘. Adını yeni öğrensek de ünlü ünsüz hemen herkesin en az bir kez başına gelen, bir çeşit psikolojik şiddet bu. Tanıdığımız ya da tanımadıklarımız, yüz yüzeyken, arkamızdan ya da sosyal medya hesaplarımız üzerinden ama her seferinde bedensel özelliklerimizi konu ederek acımasızca alay ediyor, küçük düşürüyor, akıl veriyor, eleştiriyor.
Sadece ‘fazla kilolar, büyük burun, selülitli bacaklar’ ya da ‘yüzdeki çizgiler’ değil, çok severek yaptırılan dövme ya da piercing, tercih edilen giysiler, estetik ameliyatlar da beden üzerinden utandırmanın konusu olabiliyor. Bedensel özelliklerle utandırmanın sonu yok. Kendilerince birinin ‘doğal’ burun ya da memesiyle alay edenler, bir başkasının bu kez estetikli burun veya memesiyle de uğraşabiliyor.
Sonuçları o anda keyif kaçırmanın ötesine geçebiliyor. Yeme bozukluklarına, depresyona, kaygı bozukluklarına sebep olabiliyor.
Bizim gibi insan ilişkilerinin daha sıcak, samimi olduğu toplumlarda, samimiyet ve sınırsızlık sıklıkla karıştırılıyor.
Psikolog doktor Feyza Bayraktar, “Bu davranışlar, beden üzerinden zorbalık yapmak” diyor ve şöyle devam ediyor: “Yeme bozukluğu hikayelerine baktığımız zaman çocukluk çağında kiloları ve beden şekilleri üzerinden eleştirildiklerini görebiliriz. İnsanlar, birbirini tanımadığı halde bedenleri hakkında yorum yapabiliyor. Aynı otobüse binmeniz, aynı kuaföre gitmeniz, aynı marketten alışveriş yapmanız bile birisinin dış görünüşünüz hakkında yorum yapması için yeterli.”
Bayraktar ile beden utandırmayı konuştuk.
Beden utandırma kavramı bizim için çok yeni. Beden utandırma ne demek? Ne zamandır konuşuluyor?
Beden utandırma, bir başkasının bedeniyle ilgili olumsuz yorum yapmak, o kişiyi bedeni üzerinden zorbalığa maruz bırakmak olarak özetlenebilir. Beden utandırmanın tarihi hayli eskiye dayanıyor. 19’uncu yüzyılın ortalarına kadar fazla kilo çekicilik, zenginlikle; zayıf olmak ise parasızlık, sağlıksızlıkla özdeşleştiriliyordu. Sonrasında, diyet kitapları yazılmaya ve basılmaya başladı. Böylece, daha ince bedenler makbul kabul edilir oldu. Yalnız, beden utandırma her ne kadar kilo üzerinden eleştirmek, zorbalığa maruz bırakmakla başlasa bile çok kapsamlı olabilir. Birçok bedensel özelliği üzerinden utandırılabilir.
Bedende en çok ne yorumlanıyor?
Kilo, insanların en fazla eleştiri aldığı bedensel özellik. Bir insanın fazla kilolu ya da çok zayıf olması en sık eleştirilen özelliklerinden. Ortalamanın üzerinde veya altında boyda, saçlı veya saçsız, bedeninde fazla ya da az kıl, feminen ya da maskülen, sesinin ince ya da kalın, bacaklarının ince ya da kalın, burnunun, ağzının büyüklüğü veya şeklinin ‘ideal’ ölçülere sahip olup olmaması üzerinden eleştirilebilir. Zorbalığa maruz bırakılabilir.
Masallarda, filmlerde iyinin, kötünü, çekicinin belirli bedensel özellikler üzerinden anlatılması çocukluktan itibaren bazı kavramların yanlış yerleşmesine zemin hazırladı. Medya ve sosyal medya aracılığıyla bu mesajların pekiştirilmesi de bazı beden şekillerinin idealleştirilmesine ve beden utandırmaya yol açtı.
Kilo, görünüş dışında, tercih edilen giysiler, takılar, dövmeler, piercing de buna dahil mi?
Beden utandırma denildiği zaman akla her ne kadar beden şekli ve kilo üzerinden eleştirilme gelse bile, insanın giyinme tarzı, vücudundaki dövmeler, piercing de insanların bedenleri üzerinden eleştirilmesine sebep oluyor.
Sanal ortam çok acımasız
Bu davranışın sosyo kültürel yapıyla ilgisi var mı? Bütün kültürlerde görülüyor mu?
Beden utandırma hemen hemen tüm kültürlerde var. Ancak gelişmiş toplumlarda, bireysel sınırların daha net çizildiği, insanların birbirinin seçimlerini yargılamadığı, saygı duyduğu toplumlarda çok nadir. İnsanların birbirinin bedenlerini eleştirmesi şöyle dursun, kendi bedenini eleştirmesi bile önleniyor. Beden üzerinden eleştirme, normalleştirildiği için ve buna maruz kalan insanlar da sınır koymakta zorlanıyor.
Yeni iletişim araçları, sosyal medya bu zorbalığı da artırdı mı?
Beden utandırılmanın en sık yapıldığı mecralardan biri sosyal medya. Hepimizin bildiği üzere yeni çağın en büyük problemlerinden biri siber zorbalık. Ne yazık ki insanlar kendi bedenlerinden ve hayatlarından memnuniyetsizliklerini, kendi iç çatışmalarını çözmeye ve değiştirmeye çalışmak yerine, tüm duygularını öfke olarak başkaları üzerinden yansıtabiliyor. Bunu da sanal ortamlarda saldırarak yapabiliyorlar. Sanal ortamda yapılan beden utandırma daha da acımasız olabiliyor. Çünkü bir insanın başka bir insanın yüzüne konuşması zordur. Söylediklerinin sorumluluğunu alması gerekir. Oysa sanal ortamda daha az sorumluluk hissediliyor. Zaten çoğu zaman bu psikolojik şiddet sahte hesaplar üzerinden yapılıyor. Sahte hesabın arkasına gizlenip tüm öfkelerini boşaltıyorlar. Tanımadıkları insanları sadece dış görünüşleri üzerinden öfke nesnesi haline getirebiliyorlar. Elbette ki herkesi beğenmek, sevmek, onaylamak, takdir etmek zorunda değiliz. Ancak bu durum insanları bedenleri üzerinden eleştireceğimiz, zorbalığa maruz bırakacağımız anlamına gelmiyor.
Bu zorbalığın sebepleri ne?
Kendinden, bedeninden, hayatından memnuniyetsiz ve duygularını sağlıklı yönetemeyenler genellikle ya kendilerine ya başkalarına ya da her ikisine zarar veren tutum ve davranışlarda bulunurlar. Tabii bir yol daha var. O da değişmeyi denemek. Yalnız, değişmek zordur. İnsanın kendi hayatını sorgulaması, sorumluluk alıp değiştirebileceği şeyleri değiştirip değiştiremeyeceklerini kabul etmesi, en başta kendisi ve diğer insanlara şefkatle yaklaşması oldukça zor. Hayatın onlara haksızlık yaptığını düşünüyorlar. Haksızlık karşısında da başkalarına saldırmayı kendilerinde hak görüyorlar. Oysa hayat adil değil ve hepimiz zaman zaman haksızlığa uğradığımızı hissediyoruz. Başkalarına saldırarak kendi acılarımızı dindiremeyiz. Sadece daha öfkeli, daha sevgisiz ve daha mutsuz insanlara dönüşürüz. Hayatın bize yaptığı haksızlıklara odaklanmak yerine, bizim hayata kattıklarımıza odaklanmak çok daha sağlıklı.
Estetik ameliyatlar üzerinden linç
Estetik utandırmayla, beden utandırmayı ayrı ayrı mı düşünmek lazım?
‘Plastic surgery shaming’, yani plastik cerrahi, estetik cerrahi, estetik müdahaleye başvuran insanları bedenleri üzerinden utandırmak da beden utandırmanın, psikolojik şiddetin bir başka türü. Son yıllarda sıklıkla karşımıza çıkıyor. Özellikle de sanal ortamlarda insanlar yaptırdıkları estetikler üzerinden linç edilebiliyor. Bu sebeple de birçok insan estetik müdahalelere başvurduğunu gizliyor. ‘Başarılı olan estetik, doğal gözüken estetiktir’ sloganına bakacak olursak evet belki cerrahi açıdan ya da yapılan müdahale açısından bu bir başarı olarak nitelendirilebilir ama sonuçta ortada yine bir müdahale var. Bu durumda dışarıdan bakıldığında anlaşılan müdahaleler daha çok saldırıya uğruyor. Kaldı ki ki isteyen istediğini yaptırma ya da yaptırmama özgürlüğüne sahip. Yani bir insan estetik müdahalelere başvurmadığı için eleştirilmemeli. Başvurduğu için de eleştirilmemeli. Dışarıdan anlaşılsa da anlaşılmasa da.
Tabii ki beden şekli ve kiloya gerektiğinden fazla anlam yüklemek, beden şekli ve/veya kiloyu değiştirmeyi takıntı haline getirmek ayrı değerlendirilmesi gereken bir konu. Yalnız plastik cerrahi müdahalelere başvurdu diye insanları bir kalıba sokup etiketleyemeyiz ki bunu hiçbir konuda yapmamız gerek. Bedenleri üzerinden utandırmak da o insanlara psikolojik şiddet uygulamak. Örneğin, bir insanın beden şeklini eleştirmek, ona beden şekli üzerinden zorbalık yapmakla; plastik cerrahi müdahaleye başvurdu diye ona zorbalık yapmak arasında bir fark yok. ‘İdeal beden şekli’ kriterlerine dair verilen mesajların insanların psikolojisi üzerindeki olumsuz etkisini, estetik müdahaleye başvuran insanlara zorbalık uygulayarak ortadan kaldıramayız. Kavramları doğru anlayarak, genelleştirmeden, etiketlemeden, siyah-beyazlarda gidip gelmeden masaya yatırmalı ve ona göre adımlar atmalıyız.
Kendinden memnun olmayanlar eleştiriyor
Eleştirenlerin pek çoğu aslında benzer işlemler yaptırıyor ya da yaptırmak istiyor olabilir. Yine de neden utandırıyorlar?
Geçenlerde düzenli botoks yaptırdığını bildiğim bir tanıdığımın, ikimizin de botoks yaptırdığını bildiğimiz ortak bir tanıdığı, yaptırdığı müdahale üzerinden “O da zaten botoks yaptırıyor” şeklinde eleştirdiğine şahit oldum. Aslında insanlar birbirini bedenleri üzerinden eleştirirken (ki buna yaptırdıkları müdahaleler dahil) görünen konu beden şekli ve kilo bile olsa, altında başka etkenler var. Kendinden, hayatından memnun ve kendine samimi olmamak, beden şekline gereğinden fazla anlam yüklemek ve tüm hayal kırıklarının öfke olarak dışa yansıması, bazen başka bir insanı bedeni üzerinden eleştirme şeklinde kendisini gösterebilir. Bazen insan ilişkilerinde çözülemeyen çatışmalar, sağlıklı şekilde ifade edilemeyen duygular da karşımızdaki insana öfke biriktirmemize ve o öfkenin de o insanı bedeni üzerinden eleştirerek ortaya çıkmasına sebep. Diğer insanlarla ilişkilerimizde duygularımızı ve ihtiyaçlarımızı sağlıklı şekilde ifade etmemiz önemli.
Bu zorbalarla nasıl baş edilebilir?
Öncelikle öğrenmemiz gerekenler var. Kimsenin beden şeklimiz ve kilomuzla ilgili yorum yapmaya hakkı yok. Sebebi her ne olursa olsun bu samimiyet göstergesi değil sınırını aşmak. Sınır koymayı öğrenmemiz gerek. Beden şeklimiz veya kilomuz üzerinden eleştirene kırıcı olduğunu, yorumdan hoşlanmadığımızı ya da ne hissediyorsak söyleyebiliriz. Bu davranışın psikolojik şiddet olduğunun altını çizebiliriz.
Eğer umursadığımızı gösterirsek daha çok üzerimize gelirler mi?
Gelebilirler. Yine de beden üzerinden zorbalık yapanın davranışının yanlışlığını vurgulamak önemli. Bu davranışın toplumda görülme sıklığını azaltmaya yardım edecektir.
