DR. FEYZA BAYRAKTAR
Malum 14 Şubat Sevgililer Günü yaklaşıyor. Bugün aşk üzerine yazmayı düşündüm ama sonra bu konuyu ileriki bir zamana saklamak istedim. Çünkü gördüğüm kadarıyla sosyal medya bu dönem sevgilisi olmayanları yalnız hissettirmek için özel bir çaba harcıyor.
Zaten günümüzde ilişkiler öyle bir hal aldı ki birisiyle sevgili olabilme ihtimali şans oyunlarında kazanma ihtimalinden daha düşük. Dolayısıyla, insanlar ya mutsuz da olsa bir ilişkide kalma uğraşı veriyor ya da ‘Yalnız öleceğim’ düşüncesine saplanmış durumda. Oysa, ölmek sosyal bir aktivite değildir, her insan zaten yalnız ölür. El ele aynı anda ölenini görmedim henüz.
‘Yanımda biri olsun, hastalığımda bana bakar’ diye düşünüyorsanız da tamamen haz odaklı yaşayan bir toplum haline gelmişken, her insanın partnerinin kötü gününde yanında olma ihtimali düşük. Kadınların en sık hamilelik ve doğum sonrası dönemde ihanete uğradığına dair birçok araştırma var. İnsan kendi çocuğuna hamile kalan kadını tam da o dönem aldatıyorsa hasta olduğunda da aldatabilir. Tabii ki genelleme yapmak yanlış; fakat ilişkilerle ilgili zihnimize kazınan Hollywood sahnelerinden arınmamız gerek.
Ben bugün size zihnimize kazınan Hollywood sahneleri yüzünden nasıl dolandırılacağımıza dair bir yazı yazmak istedim…
Bundan birkaç hafta önce Brad Pitt ile aşk yaşadığına inanan Anne isimli bir kadın 800 bin avro dolandırıldı. “Benim başıma gelmez” demeyin, inanın herkesin başına gelebilir. Öte yandan, bu kadının sağlam bir kız arkadaş grubu olsaydı ve bu konuyu onlara anlatsaydı dolandırılmadan bir aydınlık yaşardı diye düşünüyorum. Malum sağlam dostlar birbirini silkeler.
Yalnız, özellikle kadınların yaptığı en büyük hata, bir sevgili bulduktan sonra arkadaşlarını ihmal etmesi, hatta yok sayması ve yine özellikle ülkemizde bazı kadınların içinde bastırdığı narsisizmin bir sevgili bulduktan sonra zafer kazanmışçasına ortaya çıkmasıyla kendilerini özellikle de kız arkadaşlarından soyutlaması. Dolayısıyla da zamanla yalnızlaşıp adama bağımlı hale gelmeleri.
Sonuç olarak, bir insan sevgilisi olsun olmasın kendisine sosyal destek verecek bir arkadaş grubu yoksa dolandırılmaya, istismar edilmeye daha açık hale gelir. Yalnızlık, sadece sevgili bulmakla ya da evlenmekle giderilmez ki dolandırılan kadın da zaten evliydi.
Anne neden dolandırıldı?
Yalnızlık ve karşılanmamış duygusal ihtiyaçları, Anne’i dolandırılmaya daha açık hale getirmiş olmalı. Dolandırıcının ilgisi ona değerli hissetme ve heyecan duygusu sağlamış olabilir. Brad Pitt gibi bir ünlüyle ilişki kurmanın cazibesi, büyük ihtimalle bu duyguları artırarak ona kendi gerçekliğinden bir kaçış sağlamıştır. Mutsuz bir evlilikte yalnız kalmış bir kadın olmaktan uzaklaşıp ‘Notting Hill’ filmini yaşamak istemiş olabilir. Ayrıca, toplumun şöhrete duyduğu hayranlık göz önüne alınırsa Brad Pitt tarafından sevilme düşüncesi gözünü iyice kör etmiş olabilir.
Anne, dolandırıcının davranışındaki tutarsızlıkları görmezden gelmiş ve ilişkiye inanmak istediği için hareketlerini gerçek olarak yorumlamış olabilir. Ayrıca, Brad Pitt’in kişiliğini şöhret, cazibe ve başarıyla ilişkilendirmek, Anne’in yargısını bulanıklaştırarak kuşkucu davranmasını engellemiş olabilir ki buna psikolojide ‘halo effect’ diyoruz. Yani, bir kişi hakkında sahip olunan olumlu ya da olumsuz bir izlenimin o kişinin tüm özelliklerine genellenmesi eğilimi.
Dolandırıcı, Anne’i muhtemelen yoğun sevgi ve ilgiyle boğarak hızlı bir duygusal bağ oluşturmuştur. İnsan inanmaya hazır olunca bu tuzağa çok kolay düşüyor. Hepimiz zaman zaman love bombinge maruz kalıyor ve buna düşüyoruz. İnsanın kırılgan dönemlerinde buna düşmemesi imkansız.
Aciliyet ve baskı dolandırıcıların en sık başvurduğu yöntem. Size kısıtlı bir zaman verirler ve bu kısıtlı zamanda belli bir para göndermenizi isterler. Zaman kısıtlamasının sebebi ne olursa olsun o anki baskıyla mantıklı düşünme yetinizi kaybetmeniz olası. Brad Pitt olduğunu iddia eden dolandırıcı “Acil paraya ihtiyacım var” diyerek Anne’in yardım etme sorumluluğu hissetmesine neden olmuş ve mantıklı düşünmesini engellemiştir. Tabii ki yapay zekayla yapılan fotoğraflar da ortaya atılan senaryoyu desteklemiştir.
Eğer Anne’in evliliği zaten sorunluysa, dolandırıcının ilgisi yeni bir başlangıç gibi hissettirmiş olabilir. Bir ünlü tarafından ‘seçilmiş’ olma vaadi, kendine güvenini tazelemiş ve kocasını terk etmek gibi radikal adımlar atmasına teşvik etmiş olabilir.
Tabii böyle durumlarda, insanlarda batık maliyet yanılgısı da oluyor. Yani, insan bir insana onca maddi ve duygusal yatırım yaptıktan sonra şüpheleri olsa bile görmezden gelebiliyor. Örneğin, evliliklerinde mutsuz insanların o evlilikte kalmaya devam etmesi… Ayrıca, dolandırılma olasılığını kabul etmek bir insan için utanç verici olabileceği için var olan durumun gerçek olmasına inanmak ve o durumun içinde kalmaya devam etmek de olası.
Dolandırıcı stratejisi
Dolandırıcılar, manipülatif ve makyevalist kişilerdir. Empati kuramazlar. Onlar için dolandırıcılık bir iş, dolandırılan kişi bir hedeftir. Dolandırdıkları kişiyi kontrol ettikçe narsisizmleri güçlenir. Dolandırılan kişi için “Akıllı olsaymış” der, işin içinden çıkarlar.
Dolandırıcılar, deneyimlerinden yola çıkarak kurbanın kim olacağına karar verir. Zaman içinde neyin işe yarayıp neyin işe yaramadığını bildikleri için ona göre bir plan hazırlarlar.
Örneğin, Türkiye’de hukukun üstünlüğüne güven azaldığı için insanların çoğu suçsuz yere yargılanmaktan çok korkuyor. Bu sebeple de bizim telefon dolandırıcıları, insanları en sık buradan yakalıyor. “Adınız bir suça karıştı. Şu kadar zaman içinde şu kadar parayı şuraya getirin” diye arayanlar yüzünden birçok kişi dolandırılıyor. Dolandırıcılar, insanın zayıf karnını biliyor ve zaman kısıtlamasıyla baskı yaratıyor.
Anne muhtemelen belli bir süre stalklanıp evliliğinde yalnız ve mutsuz bir kadın olduğu anlaşıldı. Anne’in çevrimiçi etkinlikleri, yalnızlık, ünlülere hayranlık veya romantik bağlara açıklık gibi sinyaller vererek onu potansiyel bir kurban haline getirmiş olabilir. Ayrıca, çevrimiçi varlığındaki zenginlik işaretleri (örneğin, fotoğraflar veya yaşam tarzı göstergeleri) finansal açıdan da uygun bir hedef olduğunu göstermiştir.
Dolandırıcılar, manipülasyon için etkili olduğu kanıtlanmış senaryoları veya formülleri sıklıkla kullanır. Önceki başarılarından aldıkları güven, planlarının işe yarayacağına dair inançlarını güçlendirir.
Sonra da ellerindeki hazır senaryolardan birini kullanırlar. Bunlardan biri, Anne’e yapıldığı gibi bir ünlünün kimliğini kullanmak, iyi bir sevgili adayı rolü oynamak, kurbanı duygusal olarak manipüle etmek ve sonrasında kısıtlı zaman içinde karşısındakinden para sızdırmaktır.
Dolandırıcılar, yüzlerce kişiye mesaj gönderip olumlu yanıt verenlere odaklanır. Dolandırıcı muhtemelen küçük taleplerle (örneğin, kişisel bilgilerin paylaşılması) başlamış ve Anne’in işbirliğini ölçmüştür. Olumlu yanıtlar daha fazla manipülasyonu teşvik etmiştir.
Kendimizi nasıl koruyabiliriz?
Anne’in bu dolandırıcılığa karşı savunmasızlığı, duygusal kırılganlıkların, bilişsel çarpıtmaların ve kültürel etkilerin bir kombinasyonundan kaynaklanmıştır. Öte yandan dolandırıcı, kasıtlı, manipülatif stratejiler uygulamış ve geçmiş deneyimlerinden faydalanmıştır. Anne’in özel ihtiyaçlarını belirleyerek bunları hedefe yönelik taktiklerle istismar eden dolandırıcı, sevgi ve güvenin inandırıcı bir yanılsamasını yaratmıştır.
Hepimizin zaafları, korkuları, kırılganlıkları var. Ve aslında hepimiz bir dolandırıcının ağına takılabiliriz. Dolayısıyla, kendi zaaflarımızın ve korkularımızın farkına varıp -gerekirse psikolojik destek alarak- bunları daha iyi yönetmeyi öğrenir, korkularımızın kontrolünde eyleme geçmektense bir durup düşünür, yeni tanıştığımız insanlarla hemen bir ilişkiye atlamadan onu tanımaya çalışır ve tabii “Benim zaten sevgilim var” deyip arkadaş çevremizden kendimizi izole etmezsek her türlü dolandırıcılık, istismar, kendini ilişkiye mahkum hissetme ve mutsuz olmaktan kendimizi koruyabiliriz.
Unutmayalım ki iki kişilik yalnızlık, tek başına olandan daha acıdır. İnsanın Brad Pitt bile olsa bir sevgilisinin olması bir başarı değildir. Sevgililer, eşler gelip geçici olabilir ama gerçek dostluklar, sağlam aile ilişkileri kalıcıdır. Sevgiliniz yoksa ya da mutsuz bir ilişki içinde sıkışıp kaldıysanız, ailenize ya da arkadaşlarınıza sarılın. Böylece yalnızlık duygunuzu hafifletebileceğiniz gibi, bu duygunuz nedeniyle istismar edilmenizi de önleyebilirsiniz.
