Bu hafta 6 Şubat Kahramanmaraş depremlerinin ikinci yıldönümü. Resmi rakamlara göre 53 bin kişinin öldüğü depremler hakkında tüm sorular olduğu yerde duruyor. 6 Şubat’ı anarken elbette ki beklenen İstanbul depremini düşünmemek çok güç.
Diken 6 Şubat’a ve İstanbul depremine dair cevabı net olmayan soruları derledi.
6 Şubat’ta Kahramanmaraş’ın Pazarcık ilçesinde saat 04:17’de 7,7, saat 13:24’te kentin Elbistan ilçesinde 7,6 büyüklüğünde iki deprem meydana geldi.
Depremden etkilenen Hatay, Adıyaman, Kahramanmaraş, Gaziantep, Kilis, Malatya, Adana, Osmaniye, Diyarbakır, Şanlıurfa ve Elazığ’da toplam 53 bin 537 kişi hayatını kaybetti.
Uzvunu kaybedenler, konteyner kentte kalanlar, kaybolanlar vb. birçok sorunun kesin ve ikna edici bir cevabı yok. Bazı resmi açıklamalar ya da birbirini tutmayan sayılar mevcut. Oysa deprem bölgesindeki yıkım, bütün kesinliğiyle ve acil bir durum olarak iki yıldır karşımızda duruyor.
İşte 10 soruda 6 Şubat; ne yazık ki bilinmeyenler bilinenlerden fazla.
Konteyner kentlerde kaç kişi kalıyor?
İletişim Başkanlığı’nın depremlerin ikinci yıldönümüne özel yayınladığı ‘İnşa ve İhya’ isimli kitapta yer alan bilgiye göre 11 ilde kurulan 428 konteyner kentte 651 bin 958 kişi kalıyor.
İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya 7 Şubat 2024’te depremin birinci yıldönümünde 414 konteyner kentte 691 bin depremzedenin kaldığını söylemişti.
Buna göre bir yılda sadece 40 bin depremzede konteyner kentlerden ayrıldı.
Depremde kaç kişi kayboldu?
İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya, Kasım 2024’te depremde 30’u çocuk 75 kişinin kaybolduğunu açıkladı.
Yakınlarının nereye gömüldüğünü bilmeyen kaç kişi var?
Kimliği belirlenmeden gömülen kişi sayısı hakkında net bir açıklama yok. Çünkü kamu kurumları bu konuda ayrı ayrı ve kısıtlı duyurular yaptı.
BBC Türkçe’nin aktardığına göre dönemin Hatay Valisi Ali Fuat Atik, 1989 kişinin kimliği tespit edilemeden Narlıca Mezarlığı’na gömüldüğünü açıklamıştı.
Deprem bölgesinde madde bağımlılığı arttı mı?
Bölgede madde bağımlılığının arttığı söyleniyor. Türkiye Belediyeler Birliği’nin (TBB) Eylül 2024’te yayınladığı raporunda şu ifadeler yer alıyor: “Deprem sonrası ortaya çıkan en ciddi sorunlardan biri bağımlılık ve madde kullanımı olarak öne çıkmaktadır. Uyuşturucu kullanımının yaygınlaşması, toplumun sosyal yapısını bozmakta ve güvenlik sorunlarını artırmaktadır.”
Ancak ne bir devlet kurumu ne TBB ne de sivil toplum örgütleri bölgedeki madde bağımlılığı artışına ilişkin net bir sayı paylaşamıyor.
Depremde toplam kaç kişi öldü?
Resmi rakamlara göre Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat depremlerinde 53 bin 537 kişinin öldüğü 107 bin 213 kişinin de yaralandığı açıklanmıştı.
Deprem döneminde çevre, şehircilik ve iklim değişikliği bakanı olan Murat Kurum, İstanbul Büyükşehir Belediye başkanlığına aday olduğu dönemde depremin birinci yıldönümünün yaklaştığını hatırlatmış ve “Depremlerde 130 bin canımız gitmiş. İstanbul’a bir şey olursa ülke gider, terörle mücadele kadar önemli diye o yüzden söylüyoruz” demişti.
Kurum daha sonra bu sözünün çarpıtıldığını, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde depremlerde ölenlerin toplam sayısını söylediğini belirtmişti.
Kaç kişi uzvunu kaybetti?
Bölgede uzuv kaybı yaşayanlarla ilgili kafa karıştırıcı birçok rakam var. Bazı yayın organları Sağlık Bakanlığı’nın 850 kişinin uzvunu kaybettiğini açıkladığını ileri sürerken, Türk Pediatri Kurumu 800 çocuğun ampute edildiğini bildirmişti.
Asbest zehirlenmesini önlemek için yapılan bir çalışma var mı?
Doğal bir mineral olan asbest, düşük maliyeti, kolay tutuşmaması ve yüksek yalıtım özellikleriyle biliniyor. Yıllarca inşaat sektöründe kullanılan bu madde birçok ülkede yasaklandı.
6 Şubat depremlerinin ardından yıkılan binalar ve oluşan molozlar nedeniyle bu madde tekrar gündeme geldi.
Havaya karışan asbestin solunması akciğer ve akciğer zarı kanserine veya solunum yolu hastalıklarına yol açabiliyor.
Çevre Mühendisleri Odası’nın bölgeden toplandığı moloz kalıntılarında asbeste rastlandı.
Gazeteci Pelin Ünker’in öncülüğünde ve Çevre Mühendisleri Odası’nın desteğiyle Hatay’da ilçe ilçe yapılan incelemede asbestin yerleşim yerlerine, bitkilere ve toprağa bulaştığı ve hatta rüzgarla Gaziantep’e taşındığı tespit edilmişti.
Ünker’in yaptığı araştırma 2023’e ait. Bölgedeki asbest tehlikesine ilişkin 2024 ve 2025’te yapılmış bir araştırma henüz yok.
Kaç dava açıldı, kaç kişi ceza aldı?
6 Şubat depremlerinde resmi rakamlara göre 53 bin kişi öldü, yıkılan binalar hakkındaysa 1491 kamu davası açıldı. Bu davalardan 149’u karara bağlanırken ceza alan kişi sayısıysa 189 oldu.
İlk derece mahkemesinde devam eden 1342 davada, 1850 sanık var. Bu sanıklardan 193’ü tutuklu yargılanıyor.
Deprem vergileri nerede?
Deprem vergisi 17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depremlerinin ekonomik kayıplarını telafi etmek için çıkarıldı.
Çıkarılan vergi kanununda günümüze kadar gelen özel iletişim vergisi deprem vergisi olarak biliniyor.
Doğruluk Payı’nın Hazine ve Maliye Bakanlığı raporlarından aktardığına göre 2000 ile 2024 arasında toplanan özel iletişim vergisi tutarı 39,9 milyar dolar (1 trilyon 435 milyar lira).
Söz konusu tutarın vergilerin alındığı dönemdeki dolar kurları esas alınarak hesaplandığı belirtiliyor.
Ancak Doğruluk Payı dışındaki diğer kurumlar toplanan vergi tutarı hakkında kendi yaptıkları hesaplamalara göre başka bir rakam söylüyor. Çünkü herhangi bir kamu kurumu toplanan vergi miktarına ilişkin açıklama yapmadı. Bu konuda sadece tahminler mevcut.
2011’de 644 kişinin hayatını kaybettiği Van Depremi sonrası dönemin maliye bakanı Mehmet Şimşek deprem vergilerinin duble yollara harcandığını söylemişti:
“Sonuçta bunlar 74 milyonun servetidir. Deprem vergisi adı altındaki vergiden çok sürekli hale gelmiş ÖTV vs. var. Bu vergiler bizim sağlığımıza gidiyor. Diyorsunuz ki bu çerçevede 44 milyar liralık vergi topladınız, nereye gitti. Sadece bir yıllık vatandaşın sağlığı için yaptığımız harcama 44 milyar lira. Bu, duble yollara gidiyor, demiryollarına, havayollarına, çiftçimize, eğitime gidiyor.”
İstanbul depremi için alınan önlemler neler?
İstanbul Büyükşehir Belediyesi (İBB) ilçe ilçe olası deprem kayıp tahminlerini ve hatta yıkılması beklenen bina sayılarını duyurmuştu.
6 Şubat depremlerinden hemen sonra 13 Şubat 2023’te dönemin İBB genel sekreter yardımcısı Buğra Gökce 318 binanın durduğu yerde çökebileceğini açıklamıştı.
Daha sonra 2024’te İBB, İstanbul’da 200 binanın her an çökebileceğini bildirdi.
Kanal İstanbul hakkında İBB’nin düzenlediği bir toplantıya katılan yer bilimci profesör Dr. Naci Görür’se İstanbul’u 7,5 büyüklüğünde bir depremin beklediğini hatırlatmış ve şöyle demişti:
“Bir milyon yüz bin yapı stoku var, bina var. 97 binin içinden çökeceğini düşünürsek ağırlıklı olarak 97 bin bina, yüz bin bina deyin. Her birini beş katlı söyleyin şimdi beş katlı kalmadı. Beş yüz kat demektir iki daire koyun, bir milyon daire.
Her daireye dört kişi koyun, dört milyon insan ölümle burun buruna, ölecek demiyorum. Ama ölümle burun buruna. Şimdi sizin vicdanınıza, insafınıza sığınıyorum.”
İstanbul’da güncel toplanma alanı sayılarına ilişkin net bir sayıya ulaşmak zor.
Ancak üç yıl önce 2022’de dönemin içişleri bakanı Süleyman Soylu, bu sayı hakkında “İstanbul’da toplanma alanları 2 bin 864’ten 5 bin 633’e çıktı” demişti.
