AYŞE KAŞIKIRIK*
@aysekasikirik_
Muhtarlıklar demokrasinin özü, yerel yönetim zincirinin en küçük halkası, vatandaşın doğrudan erişebildiği ve temas kurabildiği kurumlar. Siyaset üstü bir bakış açısıyla, partisiz olarak doğrudan ismiyle seçilen muhtarlar demokrasinin vazgeçilmez ve asli unsurları. Yerel siyasetin kılcal damarları olan muhtarlıkların önemi son yıllarda günden güne artıyor. Ancak, geçmişten günümüze demokrasinin beşiği olan muhtarlık kurumunda kadın temsili çok sınırlı.
26 Ekim 1933: Muhtarlık kapısı kadınlara açıldı!
Türkiye’de kadınlar 26 Ekim 1933 tarihinde Köy Kanunu’nda yapılan bir değişiklikle muhtar ve ihtiyar heyeti üyesi olma hakkı kazandı. Gül Esin, 2 Kasım 1933 yılında 32 yaşındayken Aydın’ın Çine ilçesine bağlı Demircidere Köyü’nde (bugünkü adıyla Karpuzlu ilçesi) yapılan seçimler sonrasında, Türkiye’nin ilk kadın muhtarı seçildi. Kadınlar ve kız çocuklar için rol model olan Gül Esin, köyünde kadınların sosyal hayata katılabilmesi ve kız çocukların okula yazdırılması için çabaladı.
89 yılda bir arpa boyu yol gitmişiz!
26 Ekim 1933 tarihinde muhtarlık kurumunun kapısı kadınlara açıldı. Siyasete girişin ilk basamağı olan muhtarlıklarda aradan geçen 89 yılda kadınlar hiçbir zaman eşit temsil edilemedi. Hatta eşitlikten oldukça uzak bir tablo söz konusu.
2009, 2014 ve 2019 yerel seçimlerinin sonuçlarına göre, kadın muhtar oranı en fazla yüzde 3 oldu (Tablo 1).
Çeşitli nedenlerle boşalan 752 mahalle veya köyde muhtarlık için 6 Haziran 2021 tarihinde ara seçim yapıldı ve kadın muhtar sayısı 1122’ye yükseldi.
Her 100 muhtardan sadece ikisi kadın!
Türkiye’de 32 bin 200 mahalle ve 18 bin 291 köy olmak üzere toplam 50 bin 491 muhtarlık bulunmakta. Kadın muhtar sayısı 1122 (1000’i mahalle muhtarı ve 122’si köy muhtarı). Bu durumda, kadın muhtar oranı yüzde 2,2’ye denk geliyor.
Diğer bir değişle, her 100 muhtardan sadece ikisi kadın. 2021 tarihli güncel verilere göre, kadın muhtar sayısı en yüksek İstanbul’da. 964 mahallesi olan İstanbul’un yalnızca 145 mahallesinde muhtarlık mührü kadınlarda. İstanbul’u sırasıyla Ankara, İzmir, Bursa ve Balıkesir illeri takip ediyor (Tablo 2). Hiçbir ilde kadınlar demokrasinin beşiği olan muhtarlık kurumunda eşit temsil (yüzde 50) edilmiyor.
Tablo 2: Kadın Muhtar Sayısının En Yüksek Olduğu İller
| İl | Toplam Mahalle Sayısı | Kadın Mahalle Muhtarı Sayısı | Kadın Muhtar Oranı (yüzde) |
| İstanbul | 964 | 145 | Yüzde 15 |
| Ankara | 1425 | 127 | Yüzde 8,9 |
| İzmir | 1294 | 123 | Yüzde 9,5 |
| Bursa | 1061 | 51 | Yüzde 4,8 |
| Balıkesir | 1131 | 42 | Yüzde 3,7 |
Şanlıurfa’da bir tane bile kadın muhtar yok!
Şanlıurfa’nın tarih boyunca bir tane dahi kadın muhtarı olmadı, hiçbir zaman kadın muhtar seçilmedi ve bu gelenek 2019 yerel seçimlerinde de bozulmadı. Bayburt, Bitlis, Hakkâri, Muş ve Siirt’in sadece bir tane kadın muhtarı var. Nüfusun ve seçmenlerin yarısını oluşturan kadınlar yerel siyasetin ilk basamağı olan muhtarlık kurumlarında ‘yokluk sendromu’ yaşıyor. Bir diğer ifadeyle, kadının muhtarlık kurumunda da adı yok!
Tablo 3: Kadın Muhtar Sayısının En Düşük Olduğu İller
| İl | Mahalle Muhtarı | Köy Muhtarı | Toplam Kadın Muhtar Sayısı |
| Bayburt | – | 1 | 1 |
| Bitlis | – | 1 | 1 |
| Hakkâri | 1 | – | 1 |
| Muş | – | 1 | 1 |
| Siirt | – | 1 | 1 |
| Şanlıurfa | – | – | – |
Eşit ve kapsayıcı mahaller için çözüm: Eşit temsil
Siyasete giriş kapısı olan muhtarlıklar aynı zamanda mahallerde ve köylerde ‘eşitliğe’ açılan bir ‘kapı’ olma potansiyeline sahip. Bu potansiyel iyi değerlendirilmeli ve önümüzdeki seçimlerde kadınlara daha fazla muhtarlık kapısı açılmalı.
Unutmayalım mahalle yerelin yerelidir, mikro yereldir. Eşit, adil ve kapsayıcı bir dünya istiyorsak buna mahalleden başlamalıyız.
Nihayetinde eşitlik beklemez. Gelecek seçimlerde kadınlara muhtarlık kapısı açmanın tam zamanı.
Ezcümle, eşitlik ‘mahallede’ başlar.
* Araştırmacı-toplumsal cinsiyet eşitliği uzmanı
