Greenpeace Türkiye, İstanbul’daki beş zincir marketten aldığı 20 domates örneğinin üçünde mevzuata aykırı pestisit tespit ettiğini duyurdu. Örneklerin yüzde 70’indeyse PFAS (per/polifloroalkil maddeleri) içeren en az bir maddeye rastlandı.
Greenpeace Türkiye, ‘İçinde Ne Var?’ kampanyası kapsamında İstanbul’un Sultanbeyli, Sancaktepe, Ataşehir ve Kadıköy ilçelerindeki beş zincir marketten (A101, BİM, CarrefourSA, Migros ve ŞOK) domates aldı.
Uluslararası akredite bir laboratuvarda incelenen 20 domatesten üçünde, yani yüzde 15’inde mevzuata aykırı pestisit saptandı. Mevzuata aykırılık belirlenen üç ürünün ikisinde domateste kullanımı ruhsatsız etken maddeler bulundu. Fakat buna rağmen ürünler, Hal Kayıt Sistemi’ndeyse ‘iyi tarım’ logolu olarak yer almış.
Bir başka örnekteyse 31 Aralık 2010’dan bu yana kullanımı tamamen yasak Chlorfenapyr etken maddesine rastlandı.
20 örneğin 14’ünde PFAS içeren madde
Greenpeace’in açıkladığına göre 20 domatesten yedisinde üçten fazla pestisit bulundu.
Çalışmada PFAS içeren pestisitler de incelendi. Greenpeace 20 örneğin 14’ünde, yani yüzde 70’inde en az bir PFAS içeren madde tespit edildiğini bildirdi.
Örneklerin yalnızca birinde herhangi bir pestisit izine rastlanmadı.
Greenpeace analiz sonuçlarının ardından market zincirlerinin pestisit politikalarını değerlendiren bir ‘market karnesi’ de hazırladı.
Kuruluş, perakende zincirlerinden dört başlıkta adım atmalarını istedi:
- Taze meyve ve sebze tedarik zincirinde şeffaflık sağlansın.
- Birden fazla pestisitin bir arada bulunmasından kaynaklanan ‘kokteyl etkisi’ne karşı önlem alınsın.
- Pestisit kalıntı limitleri daha sıkı hale getirilsin.
- Zehirsiz ve ekolojik üretime geçişte çiftçilerin ekonomik ve teknik olarak desteklensin.
Greenpeace ayrıca bağımsız laboratuvar denetimlerinin standartlaştırılmasını ve sonuçların kamuoyuna açıklanmasını talep etti.
Greenpeace Türkiye Direktörü Berkan Özyer, pestisitsiz gıdaya erişimin bir hak olduğunu belirterek, büyük market zincirlerinin ürünleri düzenli analiz ettirebilecek altyapıya sahip olduğunu söyledi.
Marketlere ‘karne’
Kurum ayrıca marketleri de şöyle puanladı:
“ŞOK kısmi pestisit analizleri ve yasal limite uygun pestisit kullanımı alanlarından toplam 30 puan alırken Migros yasal limite uygun pestisit kullanımı ve pestisitsiz ürün kategorileriyle 20 puan topladı. A101, BİM ve CarrefourSA’ysa domates karnesini puansız tamamladı. Bu bilgilere göre hazırlanan ilk Market Karnesi’nde beş zincirden yalnızca biri (ŞOK) ‘C’ notu alabilirken diğer dördü ‘D’ bandında kaldı.”
Kurum şimdi de gıda tedarik zincirinde önemli belirleyicilerden organize perakende şirketlerine odaklanacak.
PFAS nedir?
PFAS (Per- ve Polifloroalkil Maddeler), karbon ve flor atomlarının doğadaki en güçlü bağlardan birini oluşturması nedeniyle asla kendi kendine yok olmayan, 4 bin 700’den fazla çeşidi bulunan yapay bir ‘sonsuz kimyasallar’ ailesidir.
Söz konusu gümüş balıklarda tespit edilen bileşenler şöyle:
- PFOS (Perflorooktan Sülfonik Asit): Özellikle yangın söndürme köpüklerinde, endüstriyel atıklarda ve balıkların karaciğerinde biriken ana bileşen.
- PFOA (Perflorooktanoik Asit): Tarihsel olarak yapışmaz mutfak gereçlerinde (teflon kaplamalar) ve leke tutmaz tekstil ürünlerinde kullanılan en yaygın bileşen.
- PFHxS (Perflorohekzan Sülfonik Asit): Halı, kağıt ambalaj ve su geçirmez kaplamalarda yaygındır; insan vücudunda yarılanma ömrü en uzun olan maddelerden biri.
- PFNA (Perflorononanoik Asit): Endüstriyel plastiklerin üretiminde kullanılır ve biyobirikim potansiyeli çok yüksek.
PFAS zararları şöyle:
- Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), özellikle PFOA’yı ‘insanlar için kesin kanserojen’ (Grup 1) olarak sınıflandırmıştır. PFAS maruziyetinin özellikle böbrek, testis ve prostat kanseri riskini doğrudan artırdığı bilimsel olarak kanıtlandı.
- Vücudun enfeksiyonlarla savaşma yeteneğini zayıflatır. Yüksek PFAS maruziyeti olan çocuklarda aşıların (örneğin tetanos, difteri) koruyuculuk etkisinin ciddi oranda azaldığı tespit edildi.
- Karaciğer fonksiyonlarını bozarak LDL (kötü) kolesterol seviyelerini yükseltir ve karaciğer yağlanmasına (hepatosteatoz) neden olabilir.
- Tiroid bezinin işleyişini bozarak hipotiroidizme (tiroid hormon azlığı) yol açabilir ve metabolizmayı yavaşlatabilir.
- Hamile kadınlarda preeklampsi (gebelik zehirlenmesi) ve yüksek tansiyon riskini artırabilir. Bebeklerde düşük doğum ağırlığına ve çocuklarda gelişim geriliğine yol açabilir.
