Otobüslerde sesli anons sisteminin bulunmaması veya kullanılmaması nedeniyle ilgili kamu kurumlarına şikayetler, belediyelere başvurular, imza kampanyalarından sonuç alamayan körler bir kez daha feveran ettiler.
Engellilerin 14 sivil toplum kuruluşu ortak bir açıklama yaparak, en temel haklarından olan bağımsız, güvenli ve onurlu seyahat hakkına erişme taleplerini dile getirdi.
Diken’in konuyla ilgili sorularını yanıtlayan Görme Engelli Evrensel Hukukçular Derneği’nden avukat Hüseyin Varol, özellikle büyük şehirlerde bu sorunun engellilerin haklarını ciddi derecede ihlal edecek düzeyde olduğunu söyledi.
Belediyelerin görevi
Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi, engelli bireylerin bağımsız yaşam ve topluma tam katılım hakkını güvence altına alıyor. Sözleşmenin 9. maddesi, erişilebilirliğin kamu hizmetlerinde sağlanmasını zorunlu kılıyor. Avrupa Kentsel Şartı (1992) ve Avrupa Kentsel Şartı-2 (2008), kentli hakları arasında dolaşım hakkını tanımlıyor.
Bu hak, herkesin kent içi ulaşım sistemlerinden eşit biçimde yararlanmasını içeriyor. Türkiye’deyse 5393 sayılı Belediye Kanunu ve 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, yerel yönetimlerin erişilebilirlik yükümlülüğünü açıkça belirtiyor. Belediyeler, toplu taşıma hizmetlerini tüm yurttaşlar için erişilebilir kılmakla yükümlü.
Ancak düzenlemelere tam anlamıyla uyulmuyor. Otobüslerde sesli anons sistemlerinin çalıştırılmadığını veya bulunmadığını belirten Varol, bunun körlerin bağımsız hareket ve seyahatlerinin, dolayısıyla da toplumsal yaşama katılımlarının önünde bir engel olduğunu söyledi.
Sorun teknik bir aksaklıktan ibaret değil; insan haklarının, kentli haklarının ve eşit yurttaşlık ilkesinin açık bir ihlali.
Otobüslerin dışarıya verdikleri sesli anons sistemi hem durakta bekleyen körler hem de varsa seyahat edenler için önemli. Körler sesli anons sistemleriyle otobüslerin hatlarını ve inecekleri durakları takip edebilirler. İstanbul’daki otobüslerde bu sistem var. Ancak çoğu kere devre dışı bırakılıyor. Ankara’da ise pek çoğunda sesli anons sistemi bulunmuyor.
‘Sırf bu yüzden otobüse binmeyen körler var’
Anons olmayınca durağa hangi otobüsün geldiğini anlamanın tamamen “şans”a kaldığını ya da bir başkasından yardım istemek zorunda kaldıklarını anlatan Varol, şöyle devam etti: “Durakta tek başımıza beklerken gelen otobüsün hangi hat olduğunu bilemiyoruz. Kaçırır mıyız diye sürekli endişe, anksiyete yaşıyoruz.
Sırf bu yüzden otobüse binmeyen arkadaşlarımız var.
Otobüse binmek gibi basit bir şey bizim için neden bu kadar zorlaştırılıyor?
Sürekli birine sormak zorunda kalıyoruz. Bazen bineceğimiz otobüs gelince haber vereceğini söyleyen kişi kendininki gelince haber vermeden binip gidiyor. Beklemeye devam ediyoruz.
Tamam söyleyince insanlar yardım ediyor ama bu da bizi ‘aciz, yardıma muhtaç’ etiketiyle karşı karşıya bırakıyor. ‘Yardıma muhtaç yolcu’ olmak istemiyoruz. Eşit, erişilebilir ve insan haklarına dayalı toplu taşıma hakkımız.
O halde sesli anons sistemi mutlaka çalıştırılmalı.”
Sosyal hayata karıştıkları ilk alanın ulaşım araçları olduğunu da vurgulayan Varol şöyle konuştu:
“Bu kadar temel bir ihtiyaç için sürekli kaygı yaşamak, birinden yardım istemek zorunda kalmak hem onur kırıcı hem de riskli. Kötü niyetli biriyle karşılaşma ihtimali bile var.”
Varol sonuç almamaları halinde “mecburen” Türkiye İnsan Hakları Eşitlik Kurumu ve Kamu Denetçiliği Kurumu’na başvuracaklarını söyledi.
Altınokta Körler, Ayrımcılıkla Mücadele ve Eşitlik, Çağdaş Görmeyenler, Eğitimde Görme Engelliler, Engelli Kadın, Engelsiz Erişim, Görme Engelli Evrensel Hukukçular, Körüz Biz, Kuşadası Engelsiz Engellileri Yaşatma, Sağlamcılığa Karşı Kadın Hareketi, Sesli Betimleme, Türkiye Görme Engelliler Dernekleri, Eskişehir Engelli Dayanışma Ağı ve Engellilerin Haklarına Erişim Platformu ortak bildirisinde sorunları herkesin bildiği fakat görmezden geldiği söylendi.
Bildiride “Şoförler ve personel erişilebilirlik konusunda eğitimsiz. Çoğu ne yapması gerektiğini bilmiyor. Kör yolcuların doğru otobüsü bulabilmesi için ya her aracın önüne çıkması ya da yardım istemesi gerekiyor. Bu durum, engellilerin kendi yaşamlarını bağımsız biçimde sürdürme ve toplumun tüm alanlarına eşit koşullarda, tam ve etkin biçimde katılma hakkını ihlal ediyor” dendi.
Sorunların teknik olarak kolay çözülebilir olduğunu söyleyen sivil toplum kuruluşları bazı önerilerde bulundu:
“Tüm araçlarda iç ve dış sesli anons sistemlerinin standartlaştırılması ve düzenli denetimi yapılmalıdır.
Otobüslerin durağa tam yanaşmasını sağlayacak teknik düzenlemeler ve sürücü eğitimi programları hayata geçirilmelidir.
Şoför ve personel için erişilebilirlik, engellilik ve insan hakları temelli zorunlu eğitimler düzenlenmelidir.
Duraklarda ve araçlarda Braille, sesli yönlendirme ve mobil uygulama entegrasyonu sağlanmalıdır.
Körlerin deneyimlerine dayalı, katılımcı denetim ve geri bildirim mekanizmaları kurulmalıdır.”
