UFUK ÇALIŞKAN
ufukcaliskan@diken.com.tr
İstanbul’a yapılacak üçüncü havalimanının temeli bugün Başbakan Erdoğan’ın katılacağı törenle atılacak.
Kentin akciğerleri olarak kabul edilen Kuzey Ormanları’nı ranta açacağı gerekçesiyle karşı çıkılan projenin Sabah-atv’nin satışıyla ne ilgisi var? Proje kapsamında alınan ‘acele kamulaştırma’ kararı ne anlama geliyor? Üçüncü havalimanına ilişkin hukuki süreç nasıl işledi?
9 Soruda…
1- Üçüncü havalimanı ihalesi ne zaman yapıldı, kim kazandı?
Cumhuriyet tarihinin en yüksek bedelli projesi üçüncü havalimanının ihalesi, Çevre Etki Değerlendirme (ÇED) Raporu için halkın görüş ve önerilerinin alınması gereken 10 işgünlük yasal askı süresi dolmadan, 3 Mayıs 2013’te gerçekleştirildi. Dünya Bankası’nın ‘Kamu-Özel İşbirliği Modeli’ kapsamında yapılacak projenin ihalesini 22 milyar 152 milyon Euro‘luk teklifle Cengiz-Kolin-Limak-Kalyon-Mapa OGG (Ortak Girişim Grubu) kazandı.
2- Üçüncü havalimanı nereye yapılacak?
Kuzey Ormanları Savunması Araştırma Ekibi’nin ’3. Havaalanı: Nereden baksan katliam, yağma, şaibe’ başlıklı raporuna göre İstanbul’un anayasası sayılan 2009 tarihli İstanbul Çevre Düzeni Planı’nda üçüncü havaalanı için belirlenen yerin Silivri-Gazitepe olmasına karşın plan, Başbakan Erdoğan’ın zorlamalarıyla Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından yok sayıldı ve projenin yeri Kuzey Ormanları sınırları içindeki Yeniköy-Akpınar köyleri olarak belirlendi.
Başbakan Erdoğan, havalimanının yapılacağı bölgeyi şöyle tarif etmişti:
“Bazıları bilmiyor. Çünkü ağzı olan konuşuyor. “Havalimanı nerde yapılıyor” haberi yok. Televizyonlarda dinliyorum “bu kadar ağaç kesiliyor”diye. Oraları gezip görse diyecek ki adeta savaştan çıkmış bir coğrafya. Çünkü daha önce oraları taş ocakları, kömür ocakları gibi yerlerdi.”
Arnavutköy Tapu Dairesi, İstanbul’a yapılacak üçüncü havalimanının yeri belli olduktan sonra, arazi fiyatlarının 70-80 bin TL’den 500 bin TL’ye kadar çıktığını bildirdi. Eyüp’te arazi fiyatları yüzde 41 arttı. Çatalca ve Terkos’ta satılık arazi kalmadı, resmi emlakçı sayısının 138 olduğu bölgede emlak dükkânlarının sayısı bini geçti.
Arazi fiyatlarının toplu alımlarla metrekarede 400 TL’ye fırladığı bölgede bulunan, kamulaştırma kapsamındaki köy arazilerine TOKİ komisyonu tarafından 22 lira değer biçilmesi yüzünden, tek geçim kaynakları hayvancılık olan köylüler TOKİ’yi mahkemeye vermeye başladı.
Bakanlar Kurulu, 2 Ocak 2014 tarihli kararıyla üçüncü havalimanı projesi kapsamındaki İmrahor, Tayakadın ve Yeniköy Ağaçlı, Akpınar ve İhsaniye köylerindeki araziler için hiçbir geçerli gerekçe göstermeden, TOKİ tarafından ‘acele kamulaştırma’ yapılması kararı aldı.
17 Ocak’ta Resmi Gazete’de yayınlanan ‘acele kamulaştırma kararı‘ yargıya taşındı. İstanbul Barosu, Yukarı Ağaçlı köylüleri adına dava açarak TOKİ’ye acele kamulaştırma yetkisi veren Bakanlar Kurulu kararı ve dayanağı ‘kamu yararı’ kararının iptalini istedi. Dava dilekçesinde “Acele kamulaştırma savaş gibi olağanüstü durumlarda kullanılır. Yargılama konusu işlemin ‘yurt savunması’ ya da ‘yurt savunmasına benzer’ bir nitelikte olmadığı açıktır” denildi.
3- Proje ne kadara mal olacak, ne zaman tamamlanacak?
2018 sonunda tamamlanması hedeflenen üçüncü havalimanının yapım maliyetinin 10 milyar 247 milyon Euro olması öngörülüyor
Havalimanının inşası sona erdiğinde, yıllık 150 milyon yolcu kapasitesine sahip olacak. İnşaatında kullanılacak demir çelik miktarının 350 bin tona, alüminyum malzemenin 10 bin tona, camın ise 415 bin metrekareye ulaşması beklenen proje, dört etapta tamamlanacak.
Yeni havalimanı tamamlandığında 165 yolcu köprüsü, terminaller arasındaki ulaşımın raylı sistemle yapıldığı 4 ayrı terminal binası, 3 teknik blok ve hava trafik kontrol kulesi, 8 kontrol kulesi, her türlü uçak tipinin operasyonuna uygun müstakil 6 pist, 16 taksi yolu, 500 uçak park kapasiteli toplam 6,5 milyon metrekare büyüklüğünde apron, şeref salonu, kargo ve genel havacılık terminali, devlet konuk evi, yaklaşık 70 bin araç kapasiteli açık ve kapalı otopark, havacılık tıp merkezi, oteller, itfaiye ve garaj merkezi, ibadethaneler, kongre merkezi, güç santralleri, arıtma ve çöp bertaraf tesisleri gibi yardımcı tesislerden oluşacak.
4- Havalimanı mı ticaret alanı mı?
Toplam 7 bin 650 hektarlık bir alanda kurulması planlanan ve yılda 150 milyon yolcu taşıyacağı iddia edilen üçüncü havaalimanı, dünyanın en yoğun havalimanından bile beş katı büyüklüğünde alana inşa ediliyor. Bunun nedenini projenin mimarlık tasarımını üstlenen İngiliz Grimshaw Architects, Haptic Architech, Arup Associates ve Nordic Office mimari konsorsiyumundan Gudmund Stokke açıkladı. Stokke, projenin çiziminde ağırlığın ‘yapının ortasında dükkânlar ve iş merkezi gibi çözümlere’ verileceğini söyledi.
Şirketin internet sitesinden açıklandığına göre, 7 bin 650 metrekarelik kamulaştırma alanının, 3 bin 500 hektarı havalimanı alanı için alan kullanılırken, 1100 hektarın içinde bir ‘havacılık tıp merkezi’ ve büyük alışveriş tesislerinin bulunacağı bir ‘ticaret alanı’ öngörülüyor
5- Üçüncü havalimanıyla Sabah-atv’nin satışının ne ilgisi var?
25 Aralık ‘ikinci dalga’ yolsuzluk soruşturma dosyasında, Sabah-atv’nin de içinde olduğu medya grubunun satışının, Erdoğan’ın talimatı, eski ulaştırma bakanı Binali Yıldırım’ın koordinatörlüğüyle işadamlarının oluşturduğu bir havuzda toplanan paralarla gerçekleştirildiği iddia edildi.
Dosyadan sızdırılan kayıtlara göre paraların havuzda toplanması görevini üçüncü havalimanı ihalesini kazanan işadamlarından Mehmet Cengiz ve Cemal Kalyoncu üstlendi.
Kalyon Grup’ın patronu Cemal Kalyoncu, Çalık Grubu’ndan medya kanallarını almak için 23 Ağustos 2013’te, 380 milyon TL sermayeyle Zirve Holding’i kurarken, Cengiz İnşaat’ın patronu Mehmet Cengiz de iki ay içerisinde 630 milyon dolar topladı.
Projeyi üstlenen Cengiz İnşaat, Kolin İnşaat, Limak İnşaat, Kalyon İnşaat ve Mapa İnşaat’ın adlarının, aynı zamanda Sabah-ATV’nin şaibeli satışında da geçmesi nedeniyle, üçüncü havalimanı projesini protesto eden Kuzey Ormanları Savunması ve Beşiktaş Forumları’nın öncülüğünde bir grup 8 Şubat 2014’te Beşiktaş Abbasağa Parkı’ndan Balmumcu’daki Sabah-ATV binasına yürüdü.
Havuzda yer alan şirketlerin aldığı kamu ihaleleri
Üçüncü havalimanı ihalesini kazanan Kalyon Grup, Cengiz İnşaat, Limak, MAPA ve Kolin ortaklığının kazandığı diğer kamu ihaleleri
Cengiz-Limak-Kolin: BEDAŞ-İstanbul Avrupa Yakası Boğaziçi Dağıtım Şirketi özelleştirmesi, 2 milyar dolar; Akdeniz Elektrik dağıtımı özelleştirmesi 550 milyon dolar; Bursa Uludağ Elektrik dağıtımı özelleştirmesi 1 milyar dolar; Sivas-Tokat-Yozgat (Çamlıbel) elektrik dağıtımı özelleştirmesi 260 milyon dolar; Yusufeli Barajı; Ankara Hızlı Tren Garı Projesi
Cengiz: Hasankeyf Ilısu Barajı, Atasu Barajı, İstanbul Metrosu Taksim-4. Levent hattı, Ordu-Giresun Havalimanı altyapı, Maltepe Sahili Dolgusu Projesi, Eti Alüminyum, Oymapınar HES, Antalya Eti Liman İşletmeleri
Cengiz-IC İctaş (3. Köprü yüklenicisi): Ankara–İstanbul Hızlı Tren 1. ve 2. Etaplar, Trabzon Aşkale yolu
Kalyon: Taksim yayalaştırma projesi, Metrobüs ulaşım hattı, Çağlayan Kavşağı Yol Yapımı, Bakırköy Adliyesi Binası, Ataköy Atık Su Arıtma Tesisi ile toplam 100 milyar TL’lik kamu ihalesi
6- Üçüncü havalimanı bölgede nasıl bir çevre tahribatına yol açacak?
Üçüncü havalimanı projesi hakkında, birçok HES, madencilik ve zehirli atık depolama projesi için rapor hazırlayan AK-TEL Mühendislik şirketi tarafından Mart 2013’te hazırlanan Çevre Etki Değerlendirme Raporu, projenin kuzey ormanlarına vereceği büyük zararı onaylamakla birlikte, katliamı mevcut yasalar çerçevesinde hukukileştirdi.
ÇED raporuna göre;
Proje alanı maden ocağı değil orman: “Proje alanı madencilik faaliyetleri ile bozulmuş arazilerin doğaya yeniden kazandırılma çalışmaları sonucu doğal yapısını geri kazanmıştır. Projenin yapılacağı alanın % 72’si orman, % 8’i göl, % 6’sı mera, fundalık, tarım arazisi, %14’ü maden sahasıdır.”
Doğal ekosistem ortadan kalkacak: “Hafriyat çalışmaları ile doğal ekosistem (orman alanları, 70 adet canlı yaşamı barındıran göl ve göletler, akar ve kuru dereler, tarım alanları, mera alanları) ortadan kaldırılacak… Doğal bitki örtüsü ve doğal özelliği ortadan kalkmış olacaktır.”
Sulak alanlarda canlı yaşamı yok olacak: “Göl, gölcük ve göletler “sulak alan” vasfını yitirecek ve içerisindeki canlı yaşamı yok olacaktır.”
İstanbul’un su kaynakları kuruyacak: “İstanbul’un içme suyu ihtiyacının önemli bir kısmını karşılayan Terkos Gölü ve Alibey, Pirinçi barajlarında su toplama miktarlarında azalma ve yüzeysel akışlarla kirlilik yüklerinde artma beklenmektedir.”
Projeden kaynaklanacak araç trafiğinin bölgedeki ana arterlerde yaklaşık olarak % 120 oranında artmasından dolayı alanın mevcut kirlilik yükünün artması, ormanlık alanların tahrip edilmesi ve bölgedeki barajlara su temin eden akarsuların debrisinin azalması sebebiyle barajlardaki su seviyelerinde azalma beklenmektedir.”
Kuş türlerinin yaşamı tehdit altında: “Bölge, birçok kuş türünün yaşamsal faaliyetlerini sürdürdüğü bir alan, kuş göç yollarından birinin geçtiği rota üzerinde bulunmaktadır. Bölgeye havalimanı yapılması ve sulak alan ve ormanlara zarar verilmesi, bu kuş türlerinin yaşamını tehdit edecektir.”
Üçüncü havalimanı projesi kapsamında kaç ağaç kesilecek?
İstanbul Belediye Başkanı Kadir Topbaş ve eski Ulaştırma Bakanı Binali Yıldırım başta olmak üzere yetkililer, uzun süre projenin ormanlık alana değil, eski maden ocakları üzerine yapılacağını açıklayarak kamuoyunu yanılttı. Oysa ‘İstanbul’un anayasası’nda bu bölgenin orman alanı, kırsal yerleşim alanı, kıyı rehabilite alanı, jeolojik açıdan yerleşime sakıncalı alan ve tarımsal niteliği korunacak alanlar içinde olduğu belirtiliyor.
Çevre ve Şehircilik Bakanı İdris Güllüce, 9 Mayıs’ta CHP’li Sezgin Tanrıklu’nun soru önergesine verdiği yanıtta, üçüncü havalimanı projesi kapsamında kesilen ve kesilecek ağaç sayısının ‘henüz’ bilinmediğini söyledi.
Çevre Etki Değerlendirme Raporu’na göre, proje alanında yer alan 2 milyon 513 bin 341 adet ağacın 657 bin 950’si kesilecek, 1 milyon 855 bin 391 ağaç taşınacak.(bu bilgi nihai ÇED raporundan kaldırıldı)
7- Üçüncü havalimanı için hukuki süreç nasıl işledi?
İstanbul 4. İdare Mahkemesi, 21 Ocak’ta aldığı kararla, Cengiz-Limak-Kolin ortaklığının yapacağı 47 milyar dolarlık üçüncü havalimanı için alınan ‘ÇED Olumlu Raporu’nun yürütmesini, alanda yapılacak keşif ve bilirkişi raporunun mahkemede incelenmesine dek durdurmuştu. Kararla birlikte projeye ilişkin faaliyetlerin en az 10 ay ila bir yıl arasında tamamen durması bekleniyordu.
Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ), projenin karara rağmen devam edeceğini duyururken, Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanı Lütfi Elvan, “Karar havalimanı çalışmasını engellemeyecektir” demişti.
İstanbul Bölge İdare Mahkemesi, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın yürütmeyi durdurma kararına yönelik itirazını 11 Mart 2014‘te karara bağladı. Mahkeme, 4. İdare Mahkemesi’nin bilirkişi inceleme yapana dek çalışmaları durduran kararını kaldırdı.
8- Üçüncü havalimanı projesinin finansmanına hazine garantisi verildi mi?
Hazine Müsteşarı İbrahim Çanakcı, 8 Mayıs 2014’te yaptığı açıklamada, Devlet Hava Meydanları İşletmesi (DHMİ) Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT) statüsünde olduğu için üçüncü havalimanı projesinde Hazine’nin borç üstelenmesinin söz konusu olmadığını belirtti.
9- Üçüncü havalimanının ismi ne olacak?
Hükümete yakın Sabah gazetesi, İstanbul’da ağaç kıyımına yol açan üçüncü havalimanı için iki isim üzerinde durulduğunu yazdı.
Buna göre, ismi şimdilik İstanbul Grand Airport (Büyük Havaalanı) olarak geçen havalimanı için Osmanlı döneminin ilk sivil pilotu olan Vecihi Hürkuş’un ve Mevlana’nın adı geçiyor.
