Türkiye Gazeteciler Cemiyeti (TGC) 49’uncu Sedat Simavi Ödülleri’nin Sağlık Bilimleri Ödülü, Malatya’daki İnönü Üniversitesini çapraz karaciğer nakillerinde küresel lider yapan Prof. Dr. Sezai Yılmaz’a verildi. Dünyada dört, beş, altı ve yedili çapraz nakillerini sadece Yılmaz ve ekibi yapıyor. Bu zor eşleşmeler, iki ekonomistin geliştirdiği algoritma sayesinde mümkün oluyor.
Tüm dünyada yapılan çapraz karaciğer nakillerinin toplamından daha fazlası Malatya’da Yılmaz’ın müdürü olduğu Karaciğer Nakli Enstitüsü’nde yapılıyor.
İlklerin merkezinde, 4 binden fazla karaciğer nakli yapıldı
Yılmaz “Çoklu Verici Değişimlerinin Boyut Uyumsuzluğunda Artan Rolü: İlk İki 5’li ve İlk 6’lı Çapraz Karaciğer Nakilleri” başlıklı çalışması nedeniyle ödüle değer görüldü. Ödülü TGC Başkanı Vahap Munyar ile Sağlık Bilimleri Seçici Kurul Üyesi Prof. Dr. Berrak Çağlayan Yeğen birlikte verdi.
Yılmazın ayrıca uluslararası dergilerde 370’in üzerinde yayını var. Yayınları 3 bin 600’ün üzerinde atıf aldı. Enstitüde bugüne dek yapılan toplam 4 bin 200 karaciğer naklinin tümünde Yılmaz, aktif olarak yer aldı.
2018’de dünyada ilk kez ekibiyle birlikte aynı gün içinde üç eş zamanlı canlı vericili karaciğer nakli gerçekleştirdi. 2019’da bir pediatrik, dört erişkin olmak üzere beş eş zamanlı canlı vericili karaciğer naklini de başarıyla tamamladı.
Ekonomistlerin katkısıyla nakiller katlandı
2019’da Bostan College’den ekonomi profesörleri Prof. Dr. Tayfun Sönmez ve Prof. Dr. Utku Ünver Yılmaz’a ulaştı ve geliştirdikleri çapraz nakil algoritmasını sundu. Banu Bedestenci Sönmez Çapraz Karaciğer Nakli Programı’nın (Tayfun Sönmez’in genç yaşta kaybettiği eşinin adını taşıyor) enstitüde hayata geçirilmesiyle çok daha fazla sayıda hastaya nakil olma şansı verildi.
Algoritmanın amacı organın, hastalara en etkin biçimde ulaştırılması. Sistem, optimizasyon ve iktisadi tasarım prensiplerinden yararlanıyor. Sönmez ve Ünver yıllardır kıt kaynakların en iyi şekilde dağılımı üzerine çalışmalar yapıyor.
6 Şubat depremlerinin yaşandığı 2023’de dahi nakil programı yüzde 27.9 genişledi. 2024’de yüzde 45 kadar genişledi. Tedaviye hiçbir şekilde ulaşamayan 86 hasta karaciğer nakli olabildi. 2025’in ilk 10 ayında genişleme oranı yüzde 50’yi buldu, 87 ümitsiz hastaya karaciğer takılabildi. İnönü Üniversitesi çapraz nakilde küresel lidere dönüştü. Enstitüde yılda toplam 300’ün üzerinde canlı karaciğer nakli gerçekleştiriliyor. Bu sayılarla dünyanın önde gelen merkezleri arasında yer alıyor.
Hasta kendi vericisiyle uyumsuz olduğu halde diğer bir hastanın vericisiyle uyumlu olabiliyor. Bu durumdaki hastaların tıbben uyumlu vericileri arasında organ takası yapılıyor. Yani alıcı ve vericiler çapraz eşleştiriliyor.
Kadavradan bağışlar yetmeyince canlı verici şart oldu
Törenden sonra sorularımızı yanıtlayan Yılmaz canlıdan nakillerin, kadavra bağışıyla yeterli organ sağlanamamasından kaynaklandığını söyledi: “Ülkemizde de organ bağışı problemi var. İnsanlar ölmüş yakınlarının organlarını bağışlamıyor. Hastalar çareyi, yakınlarını canlı verici olarak getirmekte buluyorlar.
Fakat bu da çözüm olmuyor. Örneğin bir hasta oğlunu getirdiği zaman, babasına karaciğer verme şansı ancak yüzde 30. Yüzde 70 oranında uyumsuz çıkıyor. Aslında bu uyumsuz donörler kötü veya elverişsiz bir karaciğere sahip değil. Sadece o hastaya uygun değil. Ama donör havuzuna girdiği zaman, ir sürü sebepten ötürü kendi hastasına donör olamayan, başkasına olabiliyor.
Biz Sönmez ve Ünver’in geliştirdiği algoritmayla alıcı ve vericiler en uygun şekilde çapraz eşleştiriliyor. Böylece çok daha fazla hastaya nakil şansı tanıyabiliyoruz.
Çoklu çapraz nakiller her merkezde yapılamıyor. Çünkü buna uygun ekip ve altyapıları yok. Yedili çapraz nakil, 14 ameliyatın eş zamanlı yapılması demek. Vericilerin cayma ihtimaline karşı aynı anda yapılması gerekiyor. Bütün ameliyatları üç aşağı beş yukarı akşam saatlerinde tamamlayabiliyoruz.
Bu açıdan İnönü Üniversitesi dünyaya örnek bir kurum. Ekibi, olanakları var. Yönetimi yanımızda.”
Sedat Simavi Ödülleri, gazetecilik, radyo, televizyon, karikatür, edebiyat, sosyal bilimler, fen bilimleri, sağlık bilimleri ve spor dallarında veriliyor. Bu yıl 266 kişi ve eser, ayrıca beş takım aday oldu. Dokuz dalda toplam 18 ödül verildi.
