MESUDE DEMİR
@mesudedemirr
Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi’nin (ECDC) raporlarına göre Avrupa ülkelerinde cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların (CYBE) artışı hız kesmiyor.
ECDC’nin CYBE’le ilgili son raporu endişelere yol açan tabloyu ortaya koydu.
Cinsel yolla bulaşan hastalıklar damgalanma, kısırlık, kanser ve gebelik komplikasyonları yoluyla cinsel ve üreme sağlığı üzerinde doğrudan etkili.
Sadece AB’de yılda 100 bin yeni gonore vakası
Avrupa Birliği (AB) ülkelerinde doğrulanmış gonore (bel soğukluğu) olgularına ilişkin bildirimler 2023’te bir önceki yıla kıyasla yüzde 31 arttı. 2014’ten bu yana artış yüzde 321.
2023’te 100 bin vaka bildirildi. En büyük artış 20-24 yaş arasındaki kadınlarda görüldü (yüzde 46). Erkeklerle seks yapan erkeklerse gonore olgularının yüzde 58’ini oluşturdu. Gonore hem kadın hem de erkeklerde üreme sisteminde sorunlara ve kısırlığa yol açabiliyor.
Sifiliz hastalarının yüzde 72’si erkeklerle seks yapan erkekler
Sifiliz (frengi) olgularının oranı 2022’den itibaren yüzde 13 arttı. 2014’ten bu yana iki katına çıktı. 2023’te 41 binin üzerinde vaka bildirildi.
Sifiliz erkekler arasında daha yaygın. Her bir kadına karşılık yedi erkekte teşhis ediliyor. En yüksek oranlar 25-34 yaş arası erkeklerde görülüyor. Olguların yüzde 72’si erkeklerle seks yapan erkekler. Tedavi edilmeyen frengi, kalp ve sinir sisteminde komplikasyonlara neden olabiliyor. Hamilelerde bebekte ciddi komplikasyonlara yol açıyor.
En sık görülen Klamidya
Klamidya enfeksiyonlarındaki bildirimlerin 2022’de rekor düzeyde artmasının ardından 2023’te yüzde 3 düştü. Öte yandan 2014’ten bu yana yüzde 13 arttı.
Klamidya 2023’te de Avrupa’da en sık bildirilen bakteriyel CYBE. 2023’te yine AB ülkelerinde 230 binden fazla vaka bildirildi. Hastalar arasındaki en yüksek oran 20-24 yaş arasındaki kadınlarda.
ECDC yetkilileri bu artışın bir kısmının CYBE testlerindeki artıştan kaynaklanabileceğini söylüyor. Ancak daha az prezervatif kullanımı ve daha fazla sayıda cinsel partnerin de artıştan sorumlu olabileceğini ifade ediyor.
Kurum ayrıca, gonorede antimikrobiyal direnç (ilacın etkili olmaması) tehdidinin artmasından endişeli.
İlaca dirençli suşların (bakteri veya virüsün farklı alttürlerinin, aralarında genetik farklılıklar bulunan grupları) ortaya çıkması, mevcut tedavilerin etkinliğini düşürüyor.
Cinsellik tabusu sağlık kuruluşuna gitmeye de engel
Türkiye’de gonore, sifiliz, klamidya, HIV ve AIDS, bildirim sorunlu CYBE’ler.
Diken’in sorularını yanıtlayan halk sağlığı uzmanı Prof. Dr. Ayşe Akın, “Konu bağlamında öncelikle vurgulanması gereken, CYBE’lerin doğası. İçinde ‘cinsel’ kelimesinin olması bile geleneksel toplumlarda tabu kabul edilir. Kendisinde belirtiler olsa bile bir sağlık kuruluşuna başvurma geciktirilir, ihmal edilir” dedi.
Bu nedenle de CYBE ile ilgili mevcut veriler genellikle ülkedeki gerçek durumu yansıtmıyor. Diğer bir faktör de bu vakaların kayıt bildirimleriyle ilgili sorunların yaşanması. Kesin tanı konulması için mutlaka laboratuvar desteğine ihtiyaç olması.
CYBE belirtisiz dönemde de bulaşıcı
Sadece AB ülkeleri değil, tüm dünyada ve Türkiye’de HIV/AIDS dahil CYBE’ler artış eğiliminde. Akın bu artışa zemin hazırlayan temel faktörlerin, toplumun cinsel davranışları ve konuyla ilgili farkındalık, bilgi ve bilinç eksikliği olduğunu söyledi ve şöyle devam etti:
“Çok eşlilik, erken yaşta cinsel aktivite sağlık hizmetine erişimdeki güçlükler, eşitsizlikler koruyucu önlemlerin (prezervatif gibi) maliyeti, damgalanma endişesi de etkili. Tüm bunlara pek çok CYBE’lerin hiç belirti vermediği dönemde de bulaşıcı olması eklenince bulaş artıyor. Diğer bir artırıcı faktörse, ülke içinde kırsal alandan kentsele olan iç göçler ve diğer ülkelerden olan dış göçler.”
Tek eşlilik önemini koruyor ama korunmada yetmiyor
CYBE’leri önlemek için neler yapılabilir? Akın’ı göre hem Türkiye’de hem de dünyada CYBE’lerin artışını durdurmak, kontrol etmek için yaşa uyarlanmış kapsamlı cinsel sağlık eğitimlerinin örgün ve yaygın eğitim sisteminde rutin olarak yer alması gerekiyor. Ayrıca riskli cinsel davranışlardan kaçınılması ve sağlıklıyken düzenli sağlık kontrollerinin yapılması, konuyla ilgili toplumun farkındalığının, sağlık okuryazarlığının artırılması büyük önem taşıyor.
Tek eşlilik, CYBE mücadelesinde önemli. Ancak tek başına yeterli değil. Akın, tek eşliliğini anlamının da iyi anlaşılması gerektiğini hatırlattı: “Örneğin Türkiye gibi ülkelerde kadınlar genellikle tek eşli. Aynı şey erkekler için geçerli değil. Bu durumda kadın da çok eşli olmaya benzer risk altına giriyor. Bu nedenle CYBE mücadelesinde yerel uygulamalar, ‘kabul edilen normlar’, bazı zararlı uygulamalar vb. iyi bilinmeli.”
Kadınların CYBE kapma riski daha yüksek
Toplumsal Cinsiyet faktörü de CYBE mücadelesinde önemli. Kadınların, anatomik ve fizyolojik özellikleri nedeniyle cinsel ilişkide CYBE kapma riski daha fazla (enfekte semenin vajende durma süresi, vajen mukozasının özelliği vb.) Diğer taraftan kadının sosyal yönden güçsüzlüğü de onu CYBE ile ilgili riskini artırıyor (seks işçiliği, prezervatif kullanılmasını zorlayamaması, ‘Hayır’ diyememesi vb.)
Bazı CYBE’ler plasenta yoluyla fetüse geçebilir. Ölü doğum, düşükler ya da erken doğumlara neden oluyor. Bebek doğum esnasında enfeksiyon kapabiliyor.
HPV cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan. Kadınlarda ciddi bir kanser türü olan rahim ağzı kanserine yol açıyor. HPV aşısı bu enfeksiyon için koruyucu, ancak Türkiye’de henüz rutin bağışıklama programına dahil edilmedi.
Antibiyotik direnci tedaviyi zorlaştırıyor
Tüm enfeksiyonlarda olduğu gibi CYBE’lerde de antibiyotik direnci büyük bir sorun. Akın, yanlış endikasyonla, uygun olmayan antibiyotiğin, yeterli olmayan sürede kullanımıyla gelişen direnç nedeniyle kolayca tedavi edilebilen hastalıklarda bu şansı yitirdiğimizi söyledi.
Koruyucu sağlık hizmetleri CYBE’ler için de önemli. Akın Türkiye’deki mevcut sağlık sisteminin, koruyucu önleyici sağlık hizmetlerini öncelemediğini belirtti: “Hastalık odaklı, kırsal kesimin ikinci plana atıldığı, birinci basamak sağlık hizmetlerinde hekimi yalnız bırakan, uygun ekibin yer almadığı, verilen sağlık hizmetlerine performans puanlarının yön verdiği bir sistem. Bu haliyle ‘uluslararası temel sağlık hizmetleri’ ilkeleriyle uyumlu değil.”
CYBE’lerin belirtileri neler?
• Kadın ya da erkekte cinsel organda anormal akıntı (kötü kokulu, renkli, kaşıntılı, yoğun ya da su gibi, ya da kanamalı)
• Yanmalı ya da ağrılı idrar yapma ya da idrar tutukluğu
• Yanmalı ya da ağrılı büyük abdest yapma
• Alt kasık bölgesinde, belde ağrı, eklemlerde ağrı
• Üşüme, ürpermeyle gelen ateş
• Bazen boğaz ağrısı
• Cinsel organ bölgesinde şişlik, kızarıklık, kaşıntı
• Cinsel ilişki sırasında ağrı
• Cinsel ilişki sonrasında kadınlarda vajinal kanama ya da erkekte idrar yaparken kanama
• Sık tekrarlayan düşükler, ölü bebek
• Kısırlık
Sayılarla CYBE
Dünya Sağlık Örgütü’nün verilerine göre:
- Dünya çapında her gün 15-49 yaş aralığındakilerde bir milyondan fazla CYBE bulaşıyor. Bunların çoğu belirti vermiyor.
- 2020 verisine göre, 15-49 yaş aralığındaki kişilerde dört tedavi edilebilir CYBE, biri (klamidya, bel soğukluğu, frengi ve trikomoniyazis) olmak üzere yaklaşık 374 milyon yeni enfeksiyon görüldü.
- 2022’de 15-49 yaş aralığındaki yaklaşık 8 milyon yetişkinin frengiye yakalandığı tahmin ediliyor.
- 15-49 yaş aralığındaki 500 milyondan fazla insanın herpes simpleks virüsü (HSV veya herpes) ile genital enfeksiyona sahip olduğu tahmin ediliyor.
- İnsan papilloma virüsü (HPV) enfeksiyonu, her yıl 311 binden fazla (rahim ağzı kanseri) ölüme neden oluyor.
- 2022’de 1,1 milyon hamile kadının frengiye yakalandığı ve bunun sonucunda 390 binden fazla doğumun bundan olumsuz etkilendiği tahmin ediliyor.
