Bilgilenmek, eğlenmek, iletişim kurmak gibi birçok ihtiyacımızı karşılayan internette her saniye bilgi akışı var. Ancak yanlışı, sahteyi doğru bilgiden ayıklamak her zaman kolay değil. Meseleleri kavrayışımızı kolaylaştıran ‘hap bilgiler’, ucuz başlıklar çekici olduğu kadar yanıltıcı da.
İnternet bağlantısı olan herkes güncel haberleri takip edebiliyor. Ancak herkesin sosyal medyadan bilgi paylaşması çok kolay olduğundan yalan ile doğru karışıyor. Moderatörlerin bile yetişemediği bu hız ortamında gerçeği doğrulamak, doğrulatmak ise zorlaşıyor.
Yalan ayıklanamayınca da insanlar kolayca galeyana geliyor, korku ve nefret ortamı oluşuyor.
Günlük hayatta birinin sözlerindeki gerçeklik payını mimiklerinden, geçmişinden yahut dedikodulardan çıkarsayabiliriz.
Peki internette güven pusulamız ne olacak, neyi paylaşıp paylaşmamamız gerektiğini nasıl bileceğiz?
The Washington Post gazetesi, internetteki bilgilerin doğruluğunu sınamak için basit taktikler vermiş:
1- Yanlış bilgilerin neden çıktığını bilin
Kafa karıştırıcı bilgilerin yayılması kime yarıyor diye düşünün. Mesela seçim dönemi ‘oylar çalındı’ gibi asılsız söylentiler bir partiye veya adaya yarayabilir. Savaş zamanlarında da resmi ve gayriresmi kanallardan propaganda yaygındır. Bildik basit anlatıların ve anahtar kelimelerin farkında olun. Dış güçler gibi…
Tabii her yanlış bilgi böyle ciddi olmayabilir. Bazıları sadece eğlence ya da insanları ‘trollemek’ amacıyla çıkıyor. Sonuçta hepsine şüpheyle yaklaşmakta fayda var.
2- İlk tepkinizi iyi analiz edin
Bir haber, bilgi sizi aşırı tatmin ediyor veya iğrendiriyorsa durun ve biraz daha araştırın. Çünkü yanlış bilgi böyle yayılıyor… Sırf bakış açımız ve değerlerimize uyuyor diye bilginin doğru olduğunu düşünüp hemen başkalarıyla paylaşıyoruz.
İlk maddeyi hatırlayın, kendinize sorun: Kime yarıyor?
Belki de o haberi çıkaran grup ya da siteler takipçilerini tedirgin ederek etkileşim artırmaya çalışıyor. Belki de bir meseleyi tartışan farklı tarafları birbirine düşürmek veya doğrudan toplumu germek istiyor.
3- Okurken veya izlerken ağırdan alın
Hemen ‘paylaş’a basmayın! Sosyal medya insanların doğru dürüst okumadan paylaştığı, fark etmeden popülerleştirdiği bilgilerle kaynıyor. Bu yüzden TikTok, X veya YouTube’daki içerikler size zihin açıcı ya da çileden çıkarıcı gelse de hemen yaymayın, bir durun… O bilgiyi doğrulayana kadar birçok soru işareti var diyelim, evet, ama önce neden başkalarıyla paylaşmak istediğinizi sorgulayın.
Özellikle sıcak gelişmelerde gerçeğe ulaşmak zaman alabiliyor. Bu durumda paylaşmadan veya hemen bir sonuca varmadan önce bilginin doğrulanmasını bekleyin.
Gazetelerin sosyal medyadan daha yavaş olmasının sebebi var: Bilginin doğrulanmasını bekliyorlar.
4- Orjinal kaynağı bulun
Diyelim aileniz veya arkadaşlarınız sizinle bir şey paylaştı. O bilginin kaynağına bakın. Eğer bir uzman veya bilinen biri değilse hemen atlamayın. Tabii bir hesabın ‘mavi tik’li, yani doğrulanmış, veya milyon takipçili olması onu güvenilir yapmıyor. Ne de olsa düzenli olarak yanlış bilgi yayan birçok siyasi uzman ve kamu figürü var. Bütünüyle kuşkuda olmak size kalmış…
Eğer bir hesap paylaştığı yazıyı veya görseli başka bir yerden almışsa asıl kaynağı araştırın. Bilginin ilk çıktığı yeri, yani orjinal kaynağı bulamıyorsanız tehlike kapıda!
Bireysel hesapları tararken profil kısmından hesabın ilk oluşturulduğu tarihe bakın. Daha yeni açılmışsa (birkaç aylık) veya tek tük takipçisi varsa dikkatli olun. En basitinden kişiyi ya da kuruluşu Google’da aratın. Böylece haberi kimden aldığınızı bilirsiniz…
5- Güvenilir kaynakları listeleyin
Rastgele sosyal medya hesaplarının neyin nesi olduğunu araştırmak çok zaman alır. Hem de habire yeni bilgiler geliyorken… Bu yüzden profesyonellere güvenin. Bildik gazeteler yazı, görsel ve videoları inceleyip doğrulamak için var. Sosyal medyada takip ettiğiniz meseleler için kendinize uzmanlardan veya güvenilir gazetelerden bir liste yapabilirsiniz.
Eğer haberleri X’ten takip ediyorsanız bildik muhabirleri veya güvenilir gazeteleri takip ettiğinizden emin olun. Ama bir hesaptaki ‘mavi tik’ sizi yanıltmasın. Sonuçta parayı veren ‘mavi tik’i alıyor.
6- Haber hakkında farklı bağlamlar arayın
Sıcak gelişmelerdeki haber akışında telefondan çekilmiş videolar ve birinci elden anlatılar gibi kopuk kopuk, bazen çelişkili bilgiler geliyor. Aslında dev, karmaşık bir yapbozun ilk ve en ilgi çekici parçalarını görüyorsunuz. Dolayısıyla bu ilk parçalar yanıltıcı olabiliyor.
Çözüm yine basit; Olan bitene ilişkin kısa videoları veya metinleri farklı bağlamlarla, bakış açılarıyla zenginleştirin. Mesela konu siyasetse siyaset, dış politikaysa dış politika uzmanlarından gelen bilgileri karşılaştırın.
