Aralarında Türk bilim insanı Özden Baltekin’in de olduğu ekip, Britanya’da 8 milyon sterlinlik prestijli Longitude (Boylam) Ödülü’nün sahibi oldu.
İsveç’te bir antimikrobiyal direnç testi geliştiren ekibin aldığı bu kıymetli ödül, süper mikroplarla mücadelede fark yaratacak bir buluşa verilmek üzere 10 yıldır sahibini bekliyordu.
BBC Türkçe’nin aktardığına göre test, idrar yolu enfeksiyonlarında, enfeksiyonun bakteri kaynaklı mı olduğunu tespit ediyor ve bakteriye karşı uygulanması gereken doğru antibiyotik tedavisini belirliyor. Böylelikle yanlış ya da gereksiz antibiyotik kullanımı önleniyor.
Mevcut geleneksel yöntemlerle sonuçlar yaklaşık üç günde çıkanken, bu testle 45 dakikada sonuç alınıyor.
Test, antibiyotik direncine karşı ‘çığır açıcı nitelikte’ görülüyor. 17 kişilik jüri, ödülün kazananını 250’den fazla başvuru arasından seçti.
Testin mucitlerinden girişimci Özden Baltekin, bu konudaki çalışmalarına doktora yapmak üzere gittiği İsveç’in Uppsala Üniversitesi’nde başlamıştı. Araştırmada icat ettikleri tekniği daha sonra kurdukları şirket yoluyla geliştirerek sonunda ödüle uzandılar. Şu an Sysmex Astrego’da Program Yönetim Direktörü olan Baltekin, tekniklerinin çığır açıcı yanının, kullandıkları nanoçipler sayesinde tek bir bakterinin gelişimini gözlemleyebilmeleri olduğunu söylüyor:
“Herkes bakterilerin sayısını saymaya çalışırken, biz boyunu ölçüyoruz.”
Test, Sysmex Astrego şirketi tarafından Avrupa’da piyasaya sürüldü.
Sessiz pandemi
İlaçlara karşı dirençli enfeksiyonlar her yıl 1 milyondan fazla insanın ölümüne neden oluyor. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre 2019’da 1 milyon 270 bin kişi doğrudan antimikrobiyal direnç nedeniyle, 4 milyon 950 bin kişi de bağlantılı sebeplerle hayatını kaybetti. Bu yüzden buna ‘sessiz pandemi’ deniyor.
Antibiyotiklerin enfeksiyonların tedavisinde hayati olduğu aşikar. Ancak her antibiyotik kullanımı, vücuttaki bakterinin o antibiyotiğe karşı direnç kazanacak şekilde evrilmesine fırsat veriyor. Geliştirdiği bu direnç sayesinde bakterinin hayatta kalma şansı artıyor ve yayılıyor. Bu nedenle hayat kurtarıcı bu ilaçların ancak gerçekten işe yarayacağından emin olunduğunda kullanılması gerekiyor.
Baltekin, geliştirdikleri testle “Birincisi gereksiz antibiyotik kullanımını azaltıyoruz, ikincisi de hangi antibiyotiği kullanmamız gerektiğini çok kısa sürede görebiliyoruz” diyor.
Test nasıl çalışıyor?
Test idrar yolu enfeksiyonlarında işe yarıyor. Bu, çoğu kadını hayatlarının bir evresinde etkileyen ve Britanya’da reçete edilen antibiyotiklerin de beşte birinin verilme nedenini oluşturan bir enfeksiyon türü.
Ödülü kazanan test, önce enfeksiyonun bakteri kaynaklı olup olmadığını tespit ediyor, ardından beş tip antibiyotiğe karşı direncini ölçerek, hastaya verilecek doğru antibiyotiği tespit ediyor. Test cihazında nano-akışkan çipler kullanılıyor.
Testi geliştiren ekip, bu sürecin hızlandırılıp doğru antibiyotiğin kısa sürede tespit edilmesiyle, gereksiz ya da yanlış antibiyotik kullanımının büyük ölçüde azaltılabileceği görüşünde. Testin bakteri tespiti ve sonrasındaki doğru antibiyotiği belirmedeki doğruluk oranı ise yüzde 90 seviyesinde.
Testin piyasa haklarını elinde tutan Sysmex Astrego şirketi, testi Nisan ayında Avrupa’da bazı ülkelerde kullanıma sunduğunu, İngiltere’de de çalışmaların sürdüğünü açıkladı. Baltekin, testin Türkiye’ye getirilmesi için de sürecin başlatıldığını söyledi.
