İktisatçı Mahfi Eğilmez, Türkiye’de kayıt dışı ekonomi oranının yüzde 16,1 olduğunu yazdı.
Eğilmez internet sitesindeki ‘Kayıt Dışı Ekonominin Büyüklüğü’ başlıklı yazısında Türkiye ve diğer ülkelerdeki kayıt dışı ekonomiyi anlattı.
“Kayıt dışı ekonomi; devletten gizlenen, kayda geçirilmeyen faaliyetler olarak tanımlanabilir” diyen iktisatçıya göre kayıt dışı ekonomi, ulusal gelir (GSYH) hesapları dışında kalan bölümü açıklıyor. Yazıdan öne çıkanlar şöyle:
* Kayıt dışılık çeşitli farklı biçimlerde karşımıza çıkabilir:
- (1) Vergi dışılık: Satılan malın veya sunulan hizmetin karşılığında alınan gelirin, ihracat bedellerinin vb. vergi idaresine bildirilmemesiyle ortaya çıkar.
- (2) İstihdam dışılık: Çalıştırılan işçiye ödenen ücretin vergisinin ödenmemesi, işçi için sosyal güvenlik primi yatırılmaması.
- (3) Vergi dışılık dışında yasa dışılık: Uyuşturucu gibi yasal olarak satışı yasak olan malların satışından elde edilen gelirler, illegal kumar oynatma gibi yollardan elde edilen gelirler. Her kayıt dışı faaliyet yasa dışı değildir; ancak bazı yasa dışı faaliyetler de kayıt dışı ekonomi içinde değerlendirilir.
- (4) Düşük değer gösterimi: Satılan mal veya sunulan hizmetin gerçek fiyat ya da ücretiyle değil bundan daha düşük bir değerle satılmış gibi gösterilmesi halidir.
Ülkelere göre kayıt dışı ekonomi oranları
* Kayıt dışı ekonomi bütün ülkelerde az çok görülen bir olgudur. Dünyada kayıt dışı ekonominin büyüklüğünün toplam GSYH’nin (106 trilyon dolar) yüzde 12,5’u oranında olduğu tahmin ediliyor.
* Sierra Leone yüzde 64,5 oranıyla en yüksek, Birleşik Arap Emirlikleri yüzde 2,1 ile en düşük kayıt dışılığa sahip ülke konumunda bulunuyor.
* Kayıt dışılık oranları Çin’de yüzde 20,3, ABD’de yüzde 5, Almanya’da yüzde 6,8, Japonya’da yüzde 6,7’dir. Türkiye’de bu oran yüzde 16,1 olarak hesaplanmaktadır.
Kayıt dışı ekonominin yarattığı sorunlar
* Kayıt dışı ekonomi sadece bir istatistik hatası olarak alınmamalı. Bu faaliyetler, sistemin işleyişini bozan ciddi sorunlar yaratır:
- (1) Kayıt dışılık arttıkça devletin vergi gelirleri azalır. Bu durum, kamu hizmetlerinin kalitesinin düşmesine veya devletin bütçe açığını kapatmak için kayıtlı olan kesim üzerindeki vergi yükünü daha da artırmasına neden olur.
- (2) Vergi ödeyen, sigortalı işçi çalıştıran ve standartlara uyan bir işletme; vergi kaçıran ve kayıt dışı işçi çalıştıran bir işletmeye göre daha yüksek maliyetle karşılaşır, sonuçta rekabet koşulları bozulur.
- (3) Kayıt dışı çalıştırılan işçiler; emeklilik hakkı, kıdem tazminatı, işsizlik maaşı ve sağlık sigortası gibi temel haklardan mahrum kalır.
- (4) Kayıt dışılığın yüksek olduğu bir ekonomide veriler gerçeği yansıtmadığı için uygulanan politikalar yanlış teşhise dayanan bu politikalar beklenen etkiyi yaratmaz.
- (5) Kayıt dışılığın yaygınlaşması kayıtlı çalışanları da kayıt dışı çalışmaya özendirerek ahlaki bozulmanın yayılmasına yol açar.
* Türkiye ekonomisinde burada sayılan sorunların tümünü derinlemesine yaşıyoruz.
