Kamuoyundan saklanan Basın İlan Kurumu (BİK) rakamları, iktidar medyasının nasıl zengin edildiğini ortaya koyar nitelikte. 2020’de hükümete yakın medya kuruluşları, kamu kaynağından 141 milyon 932 bin TL’yi cebine koydu.
Pastanın büyük bölümünü Turkuvaz ve Demirören grubu paylaşırken aslan payları Sabah ve Hürriyet’e gitti. Kesilen cezaların ise yüzde 97’si BirGün, Cumhuriyet, Evrensel, Korkusuz ve Sözcü gibi muhalif yayın organlarına.
BİK, faaliyet raporlarını başkanlık rejimine geçildiğinden beri paylaşmıyor. Denetimi de İletişim Başkanlığı’nca yapılıyor. Tiraj rakamları da resmi ilan dağıtım bilgileri de ‘sır gibi‘ saklanıyor.
DW Türkçe’nin ulaştığı bilgiler kamu kaynaklarının nasıl iktidar destekçisi gazetelere dağıtıldığını gözler önüne serdi.
Yüzde 78’lik pay iktidar gazetelerine
BİK, 2020’de 416 milyon 182 bin TL tutarında ilan ve reklam dağıtmış. Bunun 182 milyon 492 bin 436 lirası ulusal yayın yapan 30 gazeteye gitmiş. Hükümet destekçisi yayın yapan ulusal gazeteler yaklaşık yüzde 78’lik payla BİK’ten 141 milyon 932 bin liranın üzerinde para alırken destekçi olmayan, muhalif gazeteler resmi ilanla verilen kamu kaynağının sadece yüzde 22’sini alabilmiş.
Pastanın yüzde 36’sı Demirören ve Turkuvaz’ın
Resmi ilanlar yoluyla kaynak aktarılan gazeteler arasında Turkuvaz ve Demirören grubu gazeteleri açık ara ön sırada.
Bu toplam içinde Turkuvaz Medya Grubu’nun aldığı pay, 33 milyon 519 bin liranın üzerinde. Yani Turkuvaz Medya’nın üç gazetesi, resmi ilan yoluyla dağıtılan toplam kamu kaynağının yüzde 18,37’sini almış.
Demirören Medya Grubu ise gazetelerdeki genel toplam içinde 33 milyon 165 bin 512 liralık TL pay sahibi. Turkuvaz ve Demirören gruplarının üçer gazetesi, 30 gazetenin aldığı toplam resmi ilan bedelinin yüzde 36,54’ünü elde etmiş.
Aslan payı Sabah’ın
Sabah gazetesi 2020 yılında 7 milyon 835 bin 909 lira resmi ilan, 9 milyon 243 bin 571 lira resmi reklam ve 482 bin 56 lira hususi ilanla toplam 17 milyon 561 bin 538 lira kamu kaynağını sadece ilanlar yoluyla almış. Sabah’a en yakın rakibi Hürriyet’ten 4 milyon liradan fazla resmi ilan bedeli aktarılmış.
Hürriyet gazetesine ise 2020 yılında toplam 13 milyon 353 bin 645 lira kamu kaynağı aktarılmış. Bunun 7 milyon 625 bin 570 lirası resmi ilan, 5 milyon 507 bin 839 lirası resmi reklam ve 220 bin 236 lirası ise hususi ilan.
Demirören Grubu Sözcü’nün önünde
3’üncü ve 4’üncü sırada ise 9,9’ar milyon lirayla Posta ve Milliyet gazeteleri var. Tirajlarda Sözcü’nün hayli gerisindeki Demirören Grubu gazeteleri Milliyet ve Posta’ya aktarılan kaynak Sözcü’den yaklaşık 400’er bin TL daha fazla.
En çok resmi ilan bedeli aktarılan gazetelerde 5’inci sırada Yeni Şafak gazetesi var. Yeni Şafak, tirajlarda önüne geçemediği rakiplerini resmi ilan bedellerinde geride bırakmış. Yeni Şafak’a 2020 yılında aktarılan resmi ilan ve resmi reklam bedeli 9 milyon 662 bin 294 lira.
Sözcü tirajda ilk üçte, ilanda 6’ncı
Tirajlarda yıl boyunca ilk üç gazete arasında olmasına karşın Sözcü gazetesi resmi ilan gelirinde ancak 6’ncı sırada. BİK, eleştirel yayın yapan Sözcü’ye 2020’de resmi ilanlarla 9 milyon 539 bin 776 lira aktarmış.
MHP’nin Türkgün’ü de unutulmadı
2020 yılı boyunca MHP’ye yakın Türkgün gazetesi, resmi ilan yayınlamak için bekleme süresi içindeydi, yani resmi ilan alamıyordu. Buna karşın BİK, ‘cumhur ittifakı’ ortağı MHP’nin yayın organı olarak bilinen gazeteye ‘resmi reklam‘ yoluyla kamu kaynağı aktarmış. Türkgün gazetesine 2020 yılında 1 milyon 336 bin 803 lira resmi reklam bedeli ödenmiş.
Yandaşa kepçeyle, muhaliflere kaşıkla
30 yaygın gazete içinde sadece dokuzu doğrudan hükümet yanlısı yayın yapmayan ya da hükümete muhalif yayın çizgisindeki gazeteler. Bunlar Korkusuz, Cumhuriyet, Evrensel, BirGün, Karar, Milli Gazete, Sözcü, Yeniçağ ve Yeni Asya. Bu dokuz gazetenin BİK aracılığıyla aldığı ilan parası toplam 40 milyon 559 bin 953 lira.
Günlük Evrensel’in resmi ilan yayınlama hakkı 2019’dan bu yana durdurulduğu için, 2020’de hiç resmi ilan alamamış. Evrensel sadece 292 bin 966 resmi reklam almış.
Buna göre Karar 6 milyon 412 bin TL, Milli Gazete 6 milyon 49 bin TL, Yeniçağ 6 milyon 22 bin TL, Cumhuriyet 5 milyon 30 bin, Korkusuz 4 milyon 713 bin, BirGün 2 milyon 381 bin TL, Yeni Asya 116 bin TL toplam ilan ve reklam tutarı elde etmiş.
Cezalar muhalif basın ogranlarına
Basın İlan Kurumu’nun 2019 ve 2020 yılı faaliyet raporları, gazetelerin önemli gelir kaynağı resmi ilan yayınını engelleyen cezalardaki görülmemiş artışı ortaya koyuyor. Veriler, kurumun keyfi ve taraflı ilan kesme kararları verdiği, iktidara muhalif gazeteleri ekonomik kıskaca aldığı yönündeki eleştirileri güçlendirdi.
BİK resmi ilan cezalarına ilişkin iki yıllık bilanço şöyle:
2019’da toplam 324 gün ceza
BİK resmi ilan ve reklam kesme cezalarını, mevzuat hükümlerine ilişkin gerekleri yerine getirmemek ve Basın Ahlak Esasları Hakkındaki Genel Kurul kararını ihlal etmek gerekçeleriyle veriyor.
2019 yılında BİK Yönetim Kurulu tarafından çeşitli denetimler sonucunda mevzuat hükümlerini yerine getirmeyen 88 gazeteye 181 gün resmi ilan ve reklam kesme cezası verildi. Aynı yıl Basın Ahlak Esasları Hakkında Genel Kurul kararını ihlal gerekçesiyle 15 gazeteye 143 gün resmi ilan ve reklam kesme cezası uygulandı. 2019 yılında verilen cezaların toplamı 324 gün oldu.
2020’de toplam 808 gün ceza
2020 yılında ise cezalar 2,5 kat arttı. Geçen yıl, çeşitli denetimler sonucunda mevzuat hükümlerini yerine getirmeyen 75 gazeteye 236 gün resmi ilan ve reklam kesme cezası verildi. Aynı yıl Basın Ahlak Esasları Hakkında Genel Kurul kararını ihlal gerekçesiyle 35 gazeteye 572 gün resmi ilan ve reklam kesme cezası verildi. 2020 yılında verilen cezaların toplamı 808 gün oldu.
Cezanın yüzde 76’sı üç gazeteye
Basın İlan Kurumu, 2019 yılında basın ahlak esasları gerekçesiyle yedi ulusal, sekiz yerel gazeteye toplam 143 gün resmi ilan ve resmi reklam kesme cezası verdi. Ceza alan yaygın gazetelerin tamamı iktidara eleştirel çizgide gazeteler oldu.
BirGün gazetesinin resmi ilanları 64 gün süreyle kesildi. Evrensel gazetesine verilen ceza toplamı 25 gün oldu. Cumhuriyet 19 gün, Korkusuz yedi gün, Sözcü üç gün, Milli Gazete iki gün, Yeni Asya iki gün ve resmi ilan kesme cezası aldı. Aralarında Gönen Postası, Bursa Haber ve Sakarya Halk’ın da bulunduğu sekiz yerel gazeteye ise toplam 21 gün ceza verildi.
2019 yılı bilançosunda sadece BirGün, Cumhuriyet ve Evrensel’e toplam 108 gün ceza verilmesi dikkat çekti. Bir başka deyişle yıl içinde basın ahlak esasları gerekçesiyle ilan kesme cezalarının yüzde 76’sı bu üç gazeteye kesildi.
2020’de yüzde 97’si 5 muhalif gazeteye
BİK, 2020 yılında basın ahlak esasları gerekçesiyle yerel ve ulusal gazetelere toplam 572 gün resmi ilan ve reklam kesme cezası verdi. Ulusal gazetelere verilen ilan kesme cezalarının toplamı 328 gün oldu.
BİK’in basın ahlak esaslarını gerekçe göstererek muhalif gazetelere verdiği ilan kesme cezaları en çok artan ceza kategorisi oldu.
Resmi ilanları basına dağıtılmasıyla ülke gazeteciliğini ekonomik olarak destekleme görevi olan kurumun, tarafsızlığını yitirdiği yönündeki eleştirileri de doğrular nitelikteki ceza bilançosuna göre Cumhuriyet’e 128 gün, Evrensel’e 68 gün, BirGün’e 61 gün, Sözcü’ye 34 gün, Korkusuz’a 25 gün ceza verildi. Ulusal gazetelere verilen cezaların yüzde 97’si bu beş gazeteye kesildi.
Hürriyet yedi gün, Şok üç gün, Türkiye bir gün, Yeniçağ bir gün ilan kesme cezası aldı. İktidara destekçi pozisyondaki gazetelerden sadece Hürriyet ve Türkiye’ye ceza verildi. İktidarı eleştiren Cumhuriyet, Evrensel, BirGün, Sözcü, Korkusuz ve Yeniçağ ise toplam 317 gün ilan kesme cezası aldı.
