İngiliz The Economist dergisine göre ‘fon fiyaskosu’nun ardından Türkiye gelişmekte olan piyasa statüsünü kaybedebilir.
Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), 17 Eylül’de yedi portföy yönetim şirketine ait 131 yatırım fonu için tasfiye kararı almıştı. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, bu fonların temerrüde (borcu ödeyememe durumu) düştüğünü açıklamıştı.
Alım-satıma kapatılan fonlar TERA, PUSULA, HEDEF, ATLAS, A1, PARDUS ve BULLS PORTFÖY’e ait. İş Bankası ve Ziraat Bankası’nın yürüteceği tasfiye sürecinin altı ay süreceği açıklanmıştı.
İstanbul Başsavcılığı Terörizmin Finansmanı ve Aklama Suçları Soruşturma Bürosu da fonlardaki işlemlere ilişkin bir soruşturma yürütüyor. 24 Eylül itibarıyla soruşturmada 31 kişi tutuklu.
183 yıllık saygın İngiliz dergisi The Economist ‘fiyasko’ diye nitelediği fon krizini şöyle analiz etti:
Sayılar inanılmayacak ölçüde iyi görünüyordu. Onlarca yatırım fonu ve arkalarındaki finans grupları olağanüstü getiri elde ederek Türkiye borsasını rekora taşımıştı.
Öyle ki portföy yönetim şirketlerinden Tera’nın ana fonu yalnızca üç yılda en az yüzde 60 bin değerlendi. Bir başka finans şirketi Destek Finans Faktoring, hisse değerinin yüzde 7 bin artmasıyla halka arzından henüz 17 ay sonra ülkede piyasa değeri en yüksek ikinci borsa şirketi oldu.
Gelgelelim balon patladı. Önce Tera ve başka bazı portföy yönetim şirketleri nakde geçmek isteyen yatırımcılara ödeme yapamadı. Sonra bazı şirketlerin yürüttüğü öne sürülen düzeneğin ayrıntıları ortaya çıktı. Bir yetkili bu yapıları ‘Ponzi (saadet zinciri) benzeri’ diye niteledi.
Borsa İstanbul’un ana endeksi BIST 100, 16 Eylül’de yüzde 5’in üzerinde değer kaybetti. Yalnızca iki günde piyasadan yaklaşık 30 milyar dolar silindi.
SPK ortalığı toparlamak amacıyla 131 yatırım fonu için tasfiye sürecini başlattı. Bu fonların toplam yaklaşık 18 milyar dolarlık varlık yönettiği tahmin ediliyor. Şimdi en az 450 bin yatırımcı hem ciddi bir zarara (anapara kesintisine) hem de kalan parasını kurtarmak için uzun bir bekleyişe hazırlanıyor.
Bu düzeneklerin arkasındaki bazı isimler hapis cezasına çarptırılabilir. Emniyet halihazırda piyasa dolandırıcılığı şüphesiyle Tera’nın yönetim kurulu başkanı dahil çok sayıda finans yöneticisini gözaltına aldı. Kiminin mal varlığı donduruldu.
Tabii skandal bir gecede patlak vermedi. Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek daha geçen yıl borsada dönen dolaplara ilişkin işaretlere dikkat çekmiş ve yeni düzenlemelerin sözünü vermişti. Bu sırada bazı fonların, portföy değerlerini şişirmek amacıyla sığ hisseleri hatta kendi iştiraklerindeki payları topladığına ilişkin kanıtlar birikiyordu.
Söz konusu fonlar fiyatlar sıçradığında yüksek kazanç açıklayarak yeni yatırımcıları oltaya düşürüyordu. Dahası şişen hisseleri teminat göstererek borçlanıyor, daha fazla hisse alıyorlardı.
Uluslararası endeks sağlayıcısı MSCI, haziranda, düzenleyici kurumlar harekete geçmezse Türkiye’nin ‘gelişmekte olan piyasa’ kategorisinden ‘sınır piyasa’ statüsüne düşürülebileceğinin sinyalini vermişti. Bu durumda Türkiye, Tunus ve Romanya gibi çok daha küçük ekonomilerle aynı ligde yer alacaktı.
Yetkililer uyarılara kulak vermekte gecikti. Nitekim SPK, fonların tek bir şirketin hisselerinde aşırı yoğunlaşmasını engellemek için ancak ağustos sonunda harekete geçti.
Fon yöneticileri yeni kurallara uymak için hisselerini telaşla elden çıkarmaya başladı. Fiyatlar çakıldı. Yatırımcılar çıkışa yöneldi, derken kapılar suratlarına kapandı.
Tehlikeyi haber edenleri dinleyen çıkmadı, üstelik bazıları bedelini ağır ödedi. Mali Suçları Araştırma Kurulu’nun (MASAK) eski başkan yardımcılarından biri, Tera’yı şikayet ettikten sonra iki kez gözaltına alındığını söylüyor. Aynı şirket, kendisini usulsüzlükle suçlayan gazetecileri ve sosyal medya kullanıcılarını da davayla tehdit etti.
Bakan Şimşek ortalığı yatıştırmaya çalıştı. 18 Eylül’de sorumluluğu birkaç çürük elmaya yükleyerek krizin kontrole alındığını söyledi ve şöyle ekledi: ‘‘Genele yayılmış sistemik risk söz konusu değil.’’
Yabancı yatırımcılar hemfikir gibi. Varlık yönetim şirketi Aberdeen’de portföy yöneticisi Viktor Szabo, ‘‘Bu durum ekonominin geneline sirayet etmiyor’’ diyor. Görünen o ki dolarizasyon kaygısı da yersizdi; borsadan çıkan Türk yatırımcılar dövize yönelmek yerine parasını yüksek faizli TL mevduat hesaplarına yatırıyor.
Ne ki finans piyasasına güven bir kez daha sarsıldı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan son yıllarda İstanbul’un küresel finans merkezi olma potansiyelini vurguluyordu. Türkiye ayrıca İran’ın drone ve füze saldırılarının ardından Körfez’den kaçan sermayenin bir bölümünü çekmeyi umuyordu. Ta ki fon fiyaskosuna kadar.
(İngiliz ekonomist) Timothy Ash’e göre yabancı yatırımcılar zaten Türk hisse senetlerini bir tür ‘Vahşi Batı piyasası’ diye görüyordu: ‘‘Denetim mekanizmasına artık kim güvenir ki?’’
Şüpheli fon yöneticilerini tutuklamak yeterli olmayabilir. Analistlere göre Türkiye, düzenleyici kurumların neden bu denli geciktiğini soruşturmalı. Ayrıca enkazdan sorumlu portföy yöneticilerinin başta Erdoğan’a yakın isimlerce olmak üzere siyasi olarak kollandığına dair iddiaları incelemeli. Fakat her iki soruşturma da açılmayacak gibi görünüyor.
Bu skandal ciddi bir marazın semptomlarından biri. Sıradan vatandaşlar çivisi çıkan tüketici fiyatlarına karşı uzun süredir bir sığınak arayışında. 2022’de yüzde 80’i aşan enflasyon hala yıllık yüzde 30’larda seyrediyor.
Yüksek getiri vaadine kanan tecrübeli tecrübesiz birçok yatırımcı, hisse senetlerine hatta son derece oynak hisselere akın etti. Böylece acı bir ders aldılar: Türkiye’de tüketici fiyatlarının yönü belli, sadece yükseliyor; buna karşılık hisse fiyatları ters yöne de hareket edebiliyor. Dolayısıyla bir hisse yüzde 7 bin artıyorsa havalara uçmaya gerek yok, çünkü ortada kaygı verici bir durum var.
